Gösteri Bittiğinde Ne Oluyor?
Bir katil balina sudan yükseliyor. Tonlarca ağırlığındaki bedeni birkaç saniyeliğine havada asılı kalıyor ve tekrar suya düşüyor. Tribünler alkışlıyor. Eğitmenler gülümsüyor. Müzik çalıyor. Gösteri kusursuz görünüyor. Peki ışıklar kapandığında ne oluyor?
Gabriela Cowperthwaite'ın yönettiği 2013 yapımı Blackfish, yıllarca deniz parklarında gösterilerde kullanılan orkaların dünyasına bu soruyla giriyor. Belgeselin merkezinde ise Tilikum adındaki erkek orka bulunuyor. Tilikum yıllarca esaret altında yaşadı ve dahil olduğu ölümcül olaylar, belgeselin araştırdığı temel konulardan biri haline geldi.
Blackfish başlangıçta bir hayvan belgeseli gibi görünse de kısa sürede insan ile hayvan arasındaki ilişkinin çok daha rahatsız edici bir tarafına geçiyor. Film eski eğitmenlerle yapılan röportajları, arşiv kayıtlarını ve deniz parklarında yaşanan olayları bir araya getirerek orkaların esaret altında tutulmasının sonuçlarını sorguluyor.
Orkalar son derece sosyal canlılar. Doğada aile grupları halinde yaşayabiliyor, birbirleriyle karmaşık iletişim biçimleri kullanıyor ve geniş mesafeler boyunca hareket edebiliyorlar. Blackfish ise böylesine büyük ve sosyal bir hayvanın sınırlı bir havuzda yaşamaya zorlandığında ortaya çıkabilecek sorunlara odaklanıyor.
Belgeselin en güçlü taraflarından biri eski eğitmenlerin anlatımları. Birçoğu kariyerlerinin başında orkalarla çalışmayı hayallerindeki iş olarak görüyor. Hayvanlarla yakın ilişkiler kuruyor, gösterilere çıkıyor ve onları ailelerinin bir parçası gibi anlatıyorlar. Ancak zaman içinde gördükleri bazı olaylar, çalıştıkları sistem hakkında farklı sorular sormalarına neden oluyor.
Tilikum'un hikayesi de burada giderek ağırlaşıyor. İzleyici önce gösterilerde gördüğü dev hayvanı tanıyor, ardından geçmişine doğru ilerliyor. Yakalanması, başka orkalarla birlikte tutulması ve yıllar boyunca farklı tesislerde yaşaması anlatıldıkça sahnedeki birkaç dakikalık gösterinin arkasında çok daha uzun bir hayat olduğunu fark ediyoruz.
Blackfish yayımlandıktan sonra dünya çapında büyük tartışma yarattı. Film, deniz memelilerinin eğlence amacıyla esaret altında tutulması konusunda kamuoyundaki tartışmaların büyümesinde etkili yapımlardan biri oldu. SeaWorld ise belgeseldeki bazı anlatımların eksik veya yanıltıcı olduğunu savunarak filme karşı çıktı. Bu nedenle Blackfish'i yalnızca tek taraflı bir nihai hüküm olarak değil, belirli bir sistemi güçlü biçimde sorgulayan araştırmacı bir belgesel olarak izlemek önemli.
Film 2013 Sundance Film Festivali'nin seçkisinde yer aldı, BAFTA'da En İyi Belgesel dalında aday gösterildi ve Satellite Awards'ta En İyi Belgesel ödülünü kazandı. Fakat belgeselin bıraktığı asıl iz ödüllerden çok insanların hayvan gösterilerine bakışında yarattığı tartışmaydı. Blackfish'in yaptığı en etkili şey ise orkaları yalnızca hayranlık duyulacak dev canlılar olarak göstermemesi. Onları bir hayatın sahibi olarak göstermesi. Bir gösteriyi izlerken yalnızca birkaç dakika görüyoruz. Hayvan ise gösteri bittikten sonra da yaşamaya devam ediyor. Belgesel sona erdiğinde insanın aklında bu yüzden basit ama zor bir soru kalıyor: Bir hayvan bizim eğlenmemizi sağlayabiliyorsa, bu onu eğlencemiz için kullanmamız gerektiği anlamına gelir mi?
Yıl: 2013
Yönetmen: Gabriela Cowperthwaite
Tür: Hayvanlar, deniz yaşamı, araştırma
Öne çıkan başarı: BAFTA En İyi Belgesel adaylığı, Satellite Awards En İyi Belgesel ödülü
Etiketler: #Blackfish #Orka #Hayvanlar #DenizYaşamı #VahşiYaşam #Belgesel #Ekubo
