Bir insanın ömrüne kaç farklı dünya sığabilir? Bir imparatorluğun son dönemlerini, savaşları, ihtilalleri, değişen padişahları, yıkılan bir devleti ve yepyeni bir cumhuriyetin doğuşunu aynı hayatın içinde görmek mümkün müdür? Üstelik bütün bunlara tanıklık eden kişinin Bitlis'in küçük bir köyünden çıkmış, yıllarca İstanbul sokaklarında hamallık yaparak geçimini sağlamış sıradan bir Anadolu insanı olduğunu düşünün. İşte Bitlisli Zaro Ağa'nın hikayesi, tarihin en şaşırtıcı uzun ömür iddialarından birinin etrafında şekilleniyor. Zaro Ağa'nın 1774 ya da 1777 yılında Bitlis'in Mutki ilçesinde dünyaya geldiği belirtiliyor. Doğum tarihi konusunda kaynaklar arasında farklılıklar bulunsa da kendisine ait olduğu aktarılan nüfus kayıtları, hayatının 18. yüzyılın sonlarında başladığını gösteriyor. Eğer bu kayıtlar doğruysa Zaro Ağa, 1934 yılında hayatını kaybettiğinde yaklaşık 157 ile 160 yaşları arasındaydı. Ancak bu olağanüstü yaş iddiasının modern bilimsel standartlarla kesin biçimde doğrulanamadığını özellikle belirtmek gerekiyor.
Gençlik yıllarında daha iyi bir yaşam kurmak amacıyla Bitlis'ten ayrılan Zaro Ağa'nın yolu İstanbul'a düştü. O dönemin İstanbul'u imparatorluğun farklı bölgelerinden gelen insanların çalışmak için mücadele ettiği, limanlarında ağır yüklerin taşındığı, sokaklarında at arabalarının dolaştığı ve büyük yapıların insan gücüyle yükseldiği hareketli bir başkentti. Zaro Ağa da bu şehirde hamallık ve inşaat işçiliği yaparak hayatını kazanmaya başladı. Anlatılanlara göre Selimiye Kışlası ve Ortaköy Camii gibi bugün İstanbul'un tarihi simgeleri arasında bulunan yapıların inşaatlarında çalıştığını söylüyordu. Zaro Ağa'nın yaşamını olağanüstü kılan yalnızca uzun yaşadığı iddiası değildi. Onun hayatı hakkında aktarılan hikayelerde Osmanlı tarihinin önemli olaylarına doğrudan katıldığı da anlatılıyordu. Bunlardan en dikkat çekeni, 1799 yılında Cezzar Ahmed Paşa komutasındaki kuvvetlerin Napolyon Bonapart'ın ordusuna karşı Akka'da verdiği mücadelede bulunduğu iddiasıdır. Ayrıca Yeniçeri Ocağı'nın kaldırıldığı dönemi yaşadığı, Osmanlı Rus savaşlarından birine katıldığı ve yaralandığı da rivayetler arasındadır. Bununla birlikte bu askeri hikayelerin tamamını bağımsız tarihi belgelerle doğrulamak mümkün değildir.
Zaro Ağa'nın doğumuna ilişkin kabul edilen tarihler esas alındığında, onun yaşadığı dönemde Osmanlı tahtına tam on padişahın çıktığı görülüyor. I. Abdülhamid'den başlayarak III. Selim, IV. Mustafa, II. Mahmud, Abdülmecid, Abdülaziz, V. Murad, II. Abdülhamid, V. Mehmed Reşad ve VI. Mehmed Vahdeddin dönemlerine uzanan bu zaman dilimi, Osmanlı Devleti'nin en büyük dönüşümlerine sahne oldu. İmparatorluk toprak kaybetti ordular yeniden düzenlendi, yeni kurumlar kuruldu, yönetim anlayışı değişti ve sonunda saltanat sona erdi. Zaro Ağa'nın ömrünün son yılları ise Mustafa Kemal Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı dönemine denk geldi. Böylece onun hikayesi, Osmanlı İmparatorluğu ile Türkiye Cumhuriyeti arasında uzanan sembolik bir tarih köprüsüne dönüştü. Yıllarca ağır işlerde çalışan Zaro Ağa'nın İstanbul'daki hamallar arasında saygı gördüğü bir dönem hamalların başında bulunduğu ve daha sonra İstanbul Belediyesi'nde baş hizmetli olarak görev yaptığı aktarılıyor. Yaşamının büyük bölümünü fiziksel emekle geçirmiş bir insanın böylesine ileri bir yaşa ulaştığı iddiası, zamanla yalnızca Türkiye'de değil, Avrupa'da ve Amerika'da da merak uyandırmaya başladı.
1920'li ve 1930'lu yıllarda gazeteler, olağanüstü uzun yaşadığı söylenen insanlara büyük ilgi gösteriyordu. Zaro Ağa da bu ilginin merkezine yerleşti. Avrupa'ya götürüldü, hakkında haberler yayımlandı ve uzun ömrünün sırrını öğrenmek isteyen insanların dikkatini çekti. Ancak şöhretin beraberinde getirdiği bu yolculuklar her zaman mutluluk anlamına gelmiyordu. Dönemin bir yayınında, Paris'te halka gösterildiği, elde edilen gelirden yeterince yararlanamadığı ve bu süreçte kendisini götüren kişiler tarafından mağdur edildiği anlatılıyordu. 1930 yılında Amerika Birleşik Devletleri'ne giden Zaro Ağa'nın adı Amerikan gazetelerine de taşındı. Hatta 26 Eylül 1930 tarihli The New York Times haberinde, New York'ta Broadway yakınlarında bir otomobilin çarpması sonucu yaralandığı, ancak doktorların durumunun ağır olmadığını açıkladığı belirtiliyordu. Dünyanın en yaşlı insanı olarak tanıtılan bu Anadolu köylüsü, artık okyanusun diğer yakasında da tanınan bir isim haline gelmişti.
Zaro Ağa'nın hayatı etrafında oluşan merakın en önemli nedeni ise insanların yüzyıllardır cevap aradığı bir soruydu. İnsan nasıl daha uzun yaşayabilir? Onun beslenme alışkanlıkları, çalışma hayatı, bedensel dayanıklılığı ve günlük yaşamı hakkında çok sayıda anlatı ortaya çıktı. Kimi yayınlarda et yemediği, tütün kullanmadığı ve tatlıları sevdiği belirtilirken, başka anlatılarda uzun yaşamını sade hayatına ve sürekli hareket etmesine bağladığı söyleniyordu. Fakat bunların hiçbiri, onun gerçekten 160 yıl yaşadığını veya uzun ömrünün belirli bir alışkanlıktan kaynaklandığını kanıtlamıyordu. Zaro Ağa'nın 1934 yılında İstanbul'da hayatını kaybetmesi, yalnızca Türkiye'de değil, yabancı basında da haber oldu. Dönemin gazeteleri onun yaşını tartışıyor, doktorların yaptığı incelemeleri aktarıyor ve gerçekten dünyanın en yaşlı insanı olup olmadığını sorguluyordu. 30 Haziran 1934 tarihli yabancı gazete haberlerinde, Zaro Ağa'nın 160 yaşında olduğuna inandığı, ancak bazı tıbbi değerlendirmelerin yaşının yaklaşık 120 olabileceğini öne sürdüğü belirtiliyordu. Bu nedenle bugün Zaro Ağa'yı kesin olarak 160 yıl yaşamış bir insan şeklinde tanımlamak yerine, 160 yaşına ulaştığı iddiasıyla dünya çapında ün kazanmış tarihi bir şahsiyet olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
İstanbul'daki Eyüp Mezarlığı'na defnedilen Zaro Ağa'nın mezar taşında da 160 yaşında öldüğü yazmaktadır. Bu yazı, onun olağanüstü yaşam süresi iddiasının toplum hafızasında ne kadar güçlü bir yer edindiğini gösterir. Ancak mezar taşındaki yaş bilgisi de tek başına bilimsel doğrulama anlamına gelmez. Bugün Zaro Ağa'nın hikayesine baktığımızda karşımıza yalnızca uzun ömür tartışması çıkmıyor Bitlis'in dağları arasında başlayan bir yaşamın İstanbul'un kalabalık sokaklarına, oradan Avrupa'ya ve Amerika'ya uzanması sıradan bir emekçinin dünyanın merak ettiği insanlardan birine dönüşmesi ve hakkında anlatılan gerçeklerle efsanelerin zaman içerisinde birbirine karışması, onu tarihimizin en ilginç karakterlerinden biri haline getiriyor. Belki Zaro Ağa gerçekten 160 yıl yaşamadı. Belki de bugün elimizde bulunmayan belgeler, onun hayatı hakkında hala bilmediğimiz ayrıntıları saklıyor. Fakat değişmeyen bir gerçek var. Bir zamanlar İstanbul sokaklarında yük taşıyarak geçimini sağlayan Bitlisli bir adam, ölümünden yaklaşık bir asır sonra bile insanların uzun yaşamın sınırlarını sorgulamasına neden oluyor. Zaro Ağa'nın hikayesinde asıl gizem, yalnızca kaç yıl yaşadığı değil, bir insan ömrünün nasıl böylesine büyük bir tarihi efsaneye dönüşebildiğidir.
