Bazı düşünceler zihne davetsiz bir misafir gibi gelir. Eski bir tartışma, utandığımız bir an, unutmak istediğimiz biri ya da gece yatağa girdiğimizde birden ortaya çıkan rahatsız edici bir hatıra... Böyle anlarda insanın ilk tepkisi çoğu zaman aynıdır. Bunu düşünmeyeceğim. Fakat birkaç dakika sonra aynı düşünce yeniden belirir. Hatta bu kez daha güçlüdür. Zihinden kovmaya çalıştığımız şey neden kapıyı tekrar tekrar çalar? Psikolojide bu durum, düşünce bastırmanın paradoksal etkileriyle açıklanır. Bir düşünceyi bilinçli biçimde uzaklaştırmaya çalışmak, bazı koşullarda beynin o düşünceyi sürekli kontrol etmesine ve böylece onu istemeden canlı tutmasına neden olabilir.
Bu konudaki en ünlü deneylerden biri psikolog Daniel Wegner ve çalışma arkadaşlarının 1987'de yayımladığı araştırmadır. Katılımcılardan belirli bir süre boyunca beyaz bir ayıyı düşünmemeleri istendi. Fakat bunu yapabilmeleri için zihinlerinin sürekli olarak beyaz ayının akıllarına gelip gelmediğini kontrol etmesi gerekiyordu. İşin paradoksu tam da burada ortaya çıktı. Bir şeyi düşünmediğinizden emin olmak için önce onun ne olduğunu zihninizde takip etmeniz gerekir. Beyaz ayıyı düşünmemeye çalışan beyin, adeta arka planda sürekli Beyaz ayı geldi mi diye nöbet tutuyordu. Böylece uzaklaştırılması gereken düşünce, farkında olmadan zihinsel gündemin merkezinde kalıyordu.
Wegner daha sonra bu durumu ironik zihinsel kontrol süreçleriyle açıklayan bir teori geliştirdi. Basitleştirirsek zihinde aynı anda iki süreç çalışabilir. Bir süreç dikkatimizi başka bir şeye yöneltmeye uğraşırken diğer süreç yasaklanan düşüncenin geri dönüp dönmediğini kontrol eder. Normal şartlarda dikkati başka yere yönlendirmek işe yarayabilir. Ancak kişi yorgun, stresli veya zihinsel olarak yoğun olduğunda bu kontrol sistemi daha kırılgan hale gelebilir. Sonuçta unutulmaya çalışılan düşünce yeniden ortaya çıkar. Üstelik geri döndüğünde kişi bunu başarısızlık olarak algıladığı için düşünceye daha fazla önem vermeye başlayabilir.
Bunu günlük hayatta görmek oldukça kolaydır. Kendinize şimdi pembe bir fil düşünmeyin dediğinizde zihninizin yaptığı ilk şey büyük olasılıkla pembe bir fil oluşturmaktır. Aynı mekanizma duygusal anılarda çok daha güçlü hissedilebilir. Bir ayrılıktan sonra O kişiyi artık düşünmeyeceğim demek, gün boyunca zihnin o kişiyi düşünüp düşünmediğini kontrol etmesine dönüşebilir. Bir hata yaptıktan sonra O anı unutmalıyım diye uğraşmak da hatıranın tekrar tekrar zihne gelmesine yol açabilir. Burada sorun düşüncenin varlığı kadar, kişinin düşünceyle savaşmaya başlamasıdır. Her geri dönüş, zihinde Bu hala burada mesajı yaratabilir.
Bu durum unutmanın aslında doğrudan verilen bir emirle gerçekleşmediğini de gösteriyor. Beyinde Delete tuşuna benzeyen basit bir mekanizma yoktur. Anılar zaman içinde zayıflayabilir, ayrıntılarını kaybedebilir veya başka anılar tarafından gölgelenebilir. İnsan dikkatini yeni deneyimlere yönelttikçe eski bir düşüncenin günlük hayattaki ağırlığı da azalabilir. Ancak sürekli Bu düşünceyi silmeliyim diye kontrol etmek, tam tersine o düşünceyi tekrar tekrar etkinleştirebilir. Bu yüzden düşünceyi zorla bastırmak yerine onun geldiğini fark edip dikkati başka bir işe yöneltmek bazı durumlarda daha işlevsel olabilir.
Üstelik bir düşüncenin tekrar ortaya çıkması, onun mutlaka önemli veya doğru olduğu anlamına gelmez. Beyin bazen yalnızca bastırmaya çalıştığımız için bir düşünceyi tekrar tekrar gündeme getirebilir. Bu ayrım özellikle rahatsız edici düşünceler açısından önemlidir. Aklımıza gelen her fikir kişiliğimizi, gerçek isteğimizi veya gelecekte yapacağımız davranışı temsil etmez. İnsan zihni sürekli çağrışımlar üretir ve bunların önemli bir bölümü kontrolümüz dışında belirir. Düşüncenin varlığı ile düşüncenin anlamı aynı şey değildir.
Belki de zihnin en büyük ironilerinden biri budur. Unutmaya ne kadar kararlı olduğumuzu kontrol etmek için, unutmak istediğimiz şeyi tekrar tekrar hatırlamak zorunda kalabiliriz. Bazen zihinden çıkmayan bir düşüncenin gücü, onun kendisinden değil, onu dışarı atmak için verdiğimiz mücadeleden kaynaklanır. Bu yüzden unutmak her zaman bir şeyi zorla silmek değildir. Bazen düşüncenin gelip gitmesine izin vermek, ona sürekli kapıyı göstermeye çalışmaktan daha etkili olabilir.
