Bazı hükümdarlar ülkeler fetheder, bazıları sınırlar çizer, bazıları ise öldükten yüzyıllar sonra bile bir milletin önüne soru bırakır. Bilge Kağan’ın Türk tarihindeki yeri belki de tam burada başlar. Çünkü onun döneminden kalan Orhun Yazıtları yalnızca Göktürklerin savaşlarını, zaferlerini ve hükümdarlarını anlatan taşlar değildir bir devletin nasıl yükseldiğini, bir milletin nasıl güçlendiğini, hangi hatalarla bağımsızlığını kaybedebileceğini ve yeniden nasıl ayağa kalkabileceğini anlatan büyük bir siyasi hafızadır. 8. yüzyılda Orta Asya'nın uçsuz bucaksız bozkırlarında yükselen İkinci Göktürk Kağanlığı, kendisinden önce yaşanan büyük bir kırılmanın hafızasını taşıyordu. Göktürkler bir dönem bağımsızlıklarını kaybetmiş, Çin’deki Tang Hanedanı'nın hakimiyeti altında yaşamış, ardından yeniden bağımsız bir siyasi güç oluşturmuşlardı. Bilge Kağan’ın dünyasını anlamak için işte bu geçmişi bilmek gerekir. Çünkü onun sözlerinin arkasında yalnızca kazanılmış savaşların gururu değil, bir kere kaybedilmiş bağımsızlığın hafızası bulunuyordu.
Bu nedenle Orhun Yazıtları’ndaki ses yalnızca düşmanı anlatmaz. Türklerin kendi hatalarını da anlatır. Yöneticilerin yanlışlarını, halk ile devlet arasındaki bağın bozulmasını, birlik dağıldığında ortaya çıkan tehlikeyi, başka güçlerin cazibesine kapılmanın sonuçlarını ve bağımsızlığın korunmasının ne kadar zor olduğunu hatırlatır. Bilge Kağan’ın bıraktığı düşüncenin bugün bile güçlü görünmesinin nedeni budur. O yalnızca “Biz kazandık” diyen bir hükümdar değildir. Kaybetmenin nedenlerini de gelecek kuşakların önüne koyan bir hükümdardır. Ve belki asıl yol tam burada açıldı. Bir millet yalnızca düşmanını yenerek değil, kendi hatalarını anlayarak ayakta kalabilirdi.
Bilge Kağan’ın çağında Türklerin yaşadığı dünya bugünkünden bütünüyle farklıydı. Devletin gücü atlı ordularla, boylar arasındaki bağlılıkla, ticaret yollarıyla ve bozkırın sert siyasi dengeleriyle ölçülüyordu. Fakat o dünyanın içinden çıkan bazı sorular şaşırtıcı biçimde zamana direndi. Bir millet bağımsızlığını nasıl korur? Devlet ile halk arasındaki bağ koparsa ne olur? Birlik neden önemlidir? Refah arttığında geçmişte çekilen sıkıntılar unutulursa ne olur? Bir toplum kendi geleceğini başkalarının iradesine bıraktığında ne kaybeder? İşte Orhun’un taşları bu yüzden yalnızca arkeolojik eserler değildir. Onların üzerinde, yaklaşık on üç yüzyıl önce yaşamış insanların gelecekle konuşma çabası vardır. Bilge Kağan elbette bugünkü Türkiye’yi, Selçukluları, Osmanlıları veya Cumhuriyet’i göremezdi. Ondan yüzyıllar sonra Türk topluluklarının hangi coğrafyalara ulaşacağını da bilemezdi. Bu nedenle bugünün düşüncelerini doğrudan ona yüklemek tarihsel olarak doğru olmaz. Fakat onun döneminden kalan bağımsızlık, devlet düzeni, birlik ve tarihsel hafıza düşüncelerinin sonraki Türk tarihine bakarken güçlü bir sembol oluşturduğu açıktır.
Çünkü Bilge Kağan öldü. Göktürk Kağanlığı da sonsuza kadar yaşamadı. Ama Türklerin hikayesi orada bitmedi. Uygurlar yükseldi. Türk toplulukları farklı coğrafyalara dağıldı. İslamiyet'in kabulüyle Türk dünyasında büyük bir kültürel dönüşüm yaşandı. Karahanlılar, Gazneliler ve ardından Selçuklular tarih sahnesinde yükseldi. Kaşgarlı Mahmud Türkçenin kelimelerini bir eserde toplarken, Yusuf Has Hacib devlet, insan ve adalet üzerine düşüncelerini yazıya geçiriyordu. Türklerin yönü zamanla daha fazla batıya döndü. Selçuklularla İran'a, Irak'a ve Anadolu'ya uzanan yeni bir siyasi dünya kuruldu. Anadolu yüzyıllara yayılan göçler ve yerleşimlerle Türk tarihinin yeni merkezlerinden birine dönüştü. Bozkırda başlayan hikaye artık Konya'da, Erzurum'da, Sivas'ta, Kayseri'de ve Anadolu'nun sayısız şehrinde başka bir biçim kazanıyordu. Sonra Osmanlılar geldi. Bir sınır beyliği yüzyıllar içerisinde büyük bir imparatorluğa dönüştü. İstanbul fethedildi. Balkanlardan Orta Doğu'ya, Karadeniz'den Kuzey Afrika'ya uzanan çok büyük bir siyasi yapı ortaya çıktı. Türkler artık Orhun Vadisi'nden binlerce kilometre uzakta, bambaşka halklarla ve medeniyetlerle birlikte yaşıyordu.
Devlet değişmişti. Coğrafya değişmişti. İnanç dünyası, kurumlar, şehirler, mimari, savaş biçimleri ve gündelik hayat değişmişti. Fakat tarihin eski sorusu değişmemişti. Bir devlet nasıl ayakta kalır? Yüzyıllar geçti ve Osmanlı İmparatorluğu da tarihin bütün büyük siyasi yapıları gibi değişmeye zayıflamaya ve sonunda çözülmeye başladı. Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, kaybedilen topraklar, göçler ve işgaller Türklerin karşısına bir kez daha varoluş meselesini çıkardı. Ve tarihin garip yankısı yeniden duyuldu. Yüzyıllar önce Orhun'da bağımsızlığını kaybetmenin acısını yaşamış bir toplumun hafızasından söz edilirken, 20. yüzyılın başında Anadolu'daki insanlar da kendi siyasi geleceklerinin başkaları tarafından belirlenmesi tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Bu defa bozkırda Bilge Kağan yoktu. Anadolu'da Mustafa Kemal Atatürk ve Milli Mücadele'nin kadroları vardı. Elbette iki dönem birbirinden tamamen farklı tarihsel şartlara sahipti ve aralarında doğrudan bir siyasi devamlılık kurmak doğru değildir. Fakat tarihsel hafıza açısından bakıldığında ortak bir düşünce dikkat çeker. Bağımsız yaşama iradesi. Milli Mücadele'nin ardından 29 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda Türklerin binlerce yıllık siyasi tarihinde yeni bir dönem başladı. Egemenliğin kaynağı değişti hanedanın yerini millet egemenliğine dayanan Cumhuriyet aldı. Eğitimden hukuka, bilimden ekonomiye kadar yeni bir toplum ve devlet düzeni kurulmaya çalışıldı.
İşte Bilge Kağan'ın açtığı yolu bugün anlamlı kılan nokta burada ortaya çıkar. O yol, Orhun'dan Ankara'ya çizilmiş düz bir çizgi değildir. Bir hükümdardan diğerine bırakılmış gizli bir vasiyet de değildir. O yol bir düşüncedir. Kendi tarihini unutma. Dilini kaybetme. Devletinin nasıl ayakta kaldığını sorgula. Yönetenlerin de hata yapabileceğini bil. Birliğin bozulmasının bedelini hatırla. Bağımsızlığın kazanılmasının zor, kaybedilmesinin ise bazen şaşırtıcı derecede kolay olabileceğini unutma. Ve en önemlisi, geçmişte büyük işler yapılmış olmasını gelecekte de büyük olunacağının garantisi sanma. Çünkü hiçbir millet yalnızca atalarının başarılarıyla sonsuza kadar yaşayamaz. Bugün bir Türk genci Orhun Yazıtları'nın karşısına geçtiğinde aslında yalnızca geçmişine bakmıyor. Taşın üzerinde gördüğü işaretlerle arasında yaklaşık on üç yüzyıl bulunmasına rağmen, kendisine kadar ulaşmayı başarmış bir hafızayla karşılaşıyor. Fakat o taşların önünde sorulması gereken asıl soru Atalarımız ne kadar büyüktü değildir. Daha zor bir soru vardır.
“Biz onların bıraktığı tarihe ne ekleyeceğiz?” Çünkü Bilge Kağan'ın çağında güçlü olmak iyi ata binmek, savaş meydanında üstün gelmek ve bozkırın siyasi dengelerini yönetebilmek anlamına gelebiliyordu. Bugünün dünyasında ise milletlerin mücadele alanları değişti. Artık geleceğin büyük mücadelelerinden bazıları laboratuvarlarda, üniversitelerde, teknoloji merkezlerinde, fabrikalarda, uzay çalışmalarında, yapay zekada ekonomide, sanatta ve eğitimde veriliyor. Bugünün ordusunun güçlü olması önemlidir fakat geleceğin dünyasında bilgisi olmayan bir toplumun yalnızca silahla güçlü kalması mümkün değildir. Bu nedenle geleceğin Türklüğü geçmişi taklit etmek değildir. Geçmişin iradesini geleceğin araçlarıyla devam ettirebilmektir. Bir zamanlar taşlara kelime kazıyan bir milletin çocuklarının bugün dünyaya teknoloji üretmesi, bilim insanları yetiştirmesi, kendi dilinde büyük eserler vermesi, tarihini araştırması, kültürünü korurken dünyaya kapanmaması ve Cumhuriyet'i daha ileriye taşıması gerekir. Çünkü Türklüğün geleceği yalnızca geçmişte aranamaz. Bilge Kağan bize geçmişten seslenebilir. Atatürk bir Cumhuriyet bırakabilir. Kaşgarlı Mahmud bir dil hazinesi bırakabilir. Yunus Emre kelimeler bırakabilir. Geçmişin bütün kuşakları bize yollar, şehirler, kitaplar savaşlar, türküler, mezarlar, zaferlar ve acılar bırakabilir. Fakat hiçbiri bizim yerimize geleceği kuramaz.
İşte Bilge Kağan'ın açtığı yolun belki de en önemli anlamı budur. Türk milletine hazır bir gelecek bırakmadı geleceğini kaybetmemesi için bir hafıza bıraktı. Orhun'un taşları hala duruyor. Üzerinden yaklaşık on üç asır geçti. Kağanlıklar yıkıldı, imparatorluklar kuruldu, sınırlar değişti alfabeler değişti, Türkler binlerce kilometre yol aldı ve dünya bambaşka bir yere dönüştü. Fakat taşların üzerinden yükselen o eski soru hala önümüzde. Ey geleceğin Türkü, sana bırakılan bu uzun hikayeye sen ne ekleyeceksin? Belki de Bilge Kağan'ın açtığı yolun sonu yoktur.
Çünkü o yol Orhun'da başladıysa bile yalnızca geçmişe gitmez. Bir ucu tarihin derinliklerinde, diğer ucu henüz yazılmamış Türk geleceğindedir.
