Soğuk Savaş’ın en büyük istihbarat operasyonlarından biri gökyüzünde uçan casus uçaklarla ya da diplomatik resepsiyonlarda dolaşan ajanlarla değil, Berlin’in birkaç metre altında başladı. 1950’lerin ortasında CIA ve İngiliz istihbaratı MI6, Sovyet ordusunun haberleşmesini dinleyebilmek için Doğu Berlin sınırının altına yüzlerce metre uzanan gizli bir tünel kazdı. Operasyon o kadar büyük bir gizlilik içinde yürütüldü ki inşaat sırasında çıkarılan binlerce ton toprağın bile nereye konulacağı ayrı bir sorun haline geldi. Amerikalılar operasyona Operation GOLD, İngilizler ise Operation STOPWATCH adını verdi.
Fakat hikayenin en çarpıcı tarafı tünelin kendisi değildi. Sovyetler, daha kazı başlamadan operasyonun varlığından haberdardı. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Berlin dört işgal bölgesine ayrılmıştı. Şehrin batı kesimleri ABD, İngiltere ve Fransa’nın kontrolündeyken doğu bölgesi Sovyetler Birliği’nin kontrolündeydi. Böylece Berlin, Soğuk Savaş’ın iki tarafının neredeyse yüz yüze geldiği devasa bir istihbarat merkezine dönüştü. Sokakların birkaç kilometre ötesinde Sovyet askeri karargahları bulunuyor, telefon ve telgraf hatları şehrin altından geçiyor, Batılı ve Sovyet istihbarat servisleri birbirlerini sürekli izliyordu. CIA için özellikle önemli bir sorun vardı. Sovyet askeri haberleşmesinin büyük bölümü radyo yerine kablolu telefon hatları üzerinden yapılıyordu. Radyo sinyalleri uzaktan yakalanabiliyordu ancak yeraltındaki kabloları dinlemek için fiziksel olarak onlara ulaşmak gerekiyordu.
İngiliz istihbaratının daha önce Viyana’da gerçekleştirdiği benzer bir operasyon Amerikalılara önemli bir fikir verdi. Eğer Sovyetlerin telefon kablolarına doğrudan ulaşılamıyorsa, neden yerin altından onlara doğru gidilmesindi. 1953 yılında CIA ve MI6 ortak bir plan üzerinde çalışmaya başladı. Hedef, Batı Berlin’in Amerikan sektöründen başlayacak gizli bir tünelin Sovyet bölgesine doğru uzatılması ve yeraltından geçen Sovyet haberleşme kablolarına ulaşılmasıydı. Operasyonun yapılacağı bölge Berlin’in güneydoğusundaki Rudow çevresiydi. Amerikan kontrolündeki tarafta büyük bir yapı inşa edildi. Dışarıdan bakıldığında sıradan bir askeri tesis veya depo görünümündeydi. Gerçekte ise bina, devasa bir yeraltı operasyonunun girişini saklıyordu. Kazı başladığında karşılaşılan ilk büyük sorunlardan biri oldukça basitti. Toprak. Yaklaşık 450 metre uzunluğunda bir tünel kazıldığında ortaya muazzam miktarda toprak çıkacaktı. Bu toprağın kamyonlarla sürekli dışarı taşınması çevrede yaşayanların ve özellikle Sovyet istihbaratının dikkatini çekebilirdi.
Bu nedenle çıkarılan toprağın önemli bir bölümü gizlice tesisin içinde saklandı. Yeraltında ise mühendislik açısından oldukça karmaşık bir yapı kuruluyordu. Tünelin çökmemesi gerekiyordu. Berlin’in yeraltı suyu hesaba katılmalıydı. Havalandırma sağlanmalı, elektrik tesisatı döşenmeli ve çalışanların uzun süre aşağıda kalabilmesine imkan verilmeliydi. Daha da önemlisi, tünel Sovyet tarafına doğru ilerlerken yüzeyde herhangi bir belirti bırakmamalıydı. Aylar süren çalışmanın ardından tünel hedef bölgeye ulaştı. CIA ve MI6 ekipleri Sovyet askeri haberleşmesinde kullanılan kablolara erişmeyi başardı. Kablolar doğrudan kesilmedi. Çünkü haberleşmenin aniden kesilmesi Sovyetlerin sabotaj veya dinleme şüphesi duymasına yol açabilirdi. Bunun yerine hatlara gizlice bağlantı yapıldı. Artık Sovyet askerî telefon görüşmeleri Batı Berlin’deki gizli dinleme merkezine aktarılabiliyordu. Operasyon 1955 yılında aktif hale geldi.
Tünelin içinde sürekli çalışan kayıt cihazları bulunuyordu. Sovyet ve Doğu Alman haberleşmesinden gelen konuşmalar kaydediliyor, daha sonra uzmanlar tarafından inceleniyor ve tercüme ediliyordu. Ortaya çıkan bilgi miktarı şaşırtıcıydı. CIA’nın yayımladığı tarihsel kayıtlara göre operasyon sırasında yüz binlerce konuşma ve çok büyük miktarda haberleşme materyali elde edildi. Sovyet askeri birliklerinin faaliyetleri, personel hareketleri, lojistik meseleleri ve Doğu Avrupa’daki askeri yapılanmaya ilişkin çok sayıda bilgi Batılı istihbarat servislerinin eline geçti. Tünel yaklaşık on bir ay boyunca çalıştı. Fakat Washington ve Londra’da çok az kişinin bildiği operasyon hakkında Moskova’nın aslında çok daha erken haberi vardı. Bunun nedeni George Blake isimli İngiliz istihbarat görevlisiydi. Blake MI6 içinde görev yapıyordu ancak gizlice Sovyetler Birliği için çalışıyordu. Operation GOLD’un planlama aşamasında yapılan toplantılardan haberdardı ve bilgileri Sovyet istihbaratına aktardı.
Böylece Sovyetler, Berlin’in altında kendilerine doğru bir tünel kazılacağını daha operasyon başlamadan öğrendi. Normal şartlarda Sovyetlerin hemen harekete geçmesi beklenebilirdi. Kabloların yeri değiştirilebilir, tünel bulunabilir veya operasyon daha başlamadan engellenebilirdi. Fakat Moskova’nın başka bir problemi vardı. Eğer Sovyetler tüneli hemen ortaya çıkarırsa George Blake’in MI6 içindeki konumu tehlikeye girebilirdi. İngilizler, Sovyetlerin operasyonu nasıl öğrendiğini araştırmaya başlayacak ve Blake’den şüphelenebilecekti. Sovyet istihbaratı için içerideki ajan Berlin’in altındaki tünelden daha değerliydi. Bu nedenle tünelin bir süre çalışmasına izin verildi. Bu ayrıntı Operation GOLD’u Soğuk Savaş tarihinin en tuhaf istihbarat mücadelelerinden birine dönüştürdü. Bir tarafta CIA ve MI6, Sovyetlerin haberi olmadan onların telefonlarını dinlediklerini düşünüyordu. Diğer tarafta Sovyetler tünelin varlığını biliyor fakat kendi ajanlarını koruyabilmek için bunu açıklamıyordu.
Ancak burada önemli bir nokta bulunuyor. Sovyetlerin tüneli bildikleri için bütün telefon görüşmelerini kasıtlı olarak sahte bilgilerle doldurduğu sık sık ileri sürülür. Fakat mevcut tarihsel çalışmalar bu iddiayı kesin bir gerçek olarak kabul etmeyi zorlaştırıyor. Operasyon sırasında elde edilen istihbaratın önemli bir kısmının Batılı servisler tarafından gerçekten değerli bulunduğu biliniyor. Yani Sovyetlerin tünelden haberdar olması, elde edilen her bilginin sahte olduğu anlamına gelmiyordu. 1956 baharında operasyonun sonu geldi. 21 Nisan gecesi Sovyet ve Doğu Alman ekipleri tüneli ortaya çıkardı. Resmi açıklamaya göre tünelin keşfi tesadüfen gerçekleşmişti. Sovyet tarafı bunu büyük bir propaganda fırsatına çevirdi Gazeteciler bölgeye getirildi. Kameralar tünelin içine sokuldu. Batılıların Sovyet haberleşmesini gizlice dinlemek amacıyla Berlin’in altına inşa ettiği tesis dünyaya gösterildi. Moskova operasyonu uluslararası hukukun ve Sovyet egemenliğinin açık bir ihlali olarak sundu. Fakat Sovyetlerin söylemediği bir şey vardı. Tüneli aslında uzun zamandır biliyorlardı.
Batılılar açısından ise oldukça garip bir durum ortaya çıktı. Milyonlarca dolara mal olan, yıllarca planlanan ve büyük bir mühendislik çalışması gerektiren gizli operasyon artık gazetelerin manşetlerindeydi. Buna rağmen CIA operasyonu tamamen başarısız kabul etmedi. Tünelin yaklaşık on bir aylık faaliyet süresi boyunca Sovyet ve Doğu Alman haberleşmesinden çok büyük miktarda istihbarat elde edilmişti. Binlerce saatlik konuşma kaydı ve çok sayıda mesaj Batılı analistlerin önüne gelmişti. Bu bilgiler Sovyet askeri yapısının ve Doğu Avrupa’daki faaliyetlerinin daha iyi anlaşılmasına yardımcı oldu. Operation GOLD’un gerçek ironisi ise yıllar sonra ortaya çıktı. George Blake’in Sovyet ajanı olduğu 1961 yılında anlaşıldı. Blake tutuklandı ve İngiltere’de yargılandı. Böylece İngiliz ve Amerikan istihbaratı Berlin Tüneli’nin Sovyetler tarafından neden bu kadar uzun süre fark edilmediğini de anlamaya başladı. Çünkü aslında fark edilmişti. Moskova yalnızca doğru zamanı beklemişti. Berlin Tüneli bugün Soğuk Savaş tarihinin en cesur teknik istihbarat operasyonlarından biri olarak hatırlanıyor. Yaklaşık 450 metre boyunca Berlin’in altından ilerleyen tünel, yalnızca telefon kablolarına ulaşmak için yapılmış bir mühendislik projesi değildi.
Aynı zamanda istihbarat dünyasının temel paradokslarından birini gösteriyordu. Bir sırrı bilmek her zaman onu açıklamak anlamına gelmez. CIA ve MI6 Sovyetlerin telefonlarını gizlice dinliyordu. Sovyetler ise dinlendiklerini biliyordu. Fakat bunu söylemeleri, kendi içlerindeki çok daha değerli bir sırrı açığa çıkarabilirdi. Bu yüzden Berlin’in altında aylar boyunca tuhaf bir oyun sürdü. Batılılar dinledi. Sovyetler sustu. Ve iki taraf da karşı tarafın ne kadarını bildiğini tam olarak bilmiyordu. Soğuk Savaş’ın en büyük casusluk savaşlarından biri, Berlin sokaklarında değil, insanların ayaklarının yaklaşık birkaç metre altında yaşandı.
