İstanbul'un tarihi yalnızca surların, sarayların, camilerin ve Bizans imparatorlarının bıraktığı görkemli eserlerden ibaret değil. Bu kadim şehrin bugün apartmanlarla, yollarla ve modern yaşamın kalabalığıyla çevrili bölgelerinde, binlerce yıl öncesine uzanan ve hala bütün ayrıntılarıyla çözülememiş başka bir geçmiş yatıyor. Küçükçekmece Gölü kıyısında yürütülen Bathonea kazıları da İstanbul'un bilinen tarihine yeni sorular ekleyen en dikkat çekici arkeolojik araştırmalardan biri olarak karşımıza çıkıyor. İstanbul'un Avrupa Yakası'nda Küçükçekmece Gölü'nün batı kıyısındaki Firuzköy Yarımadası ve çevresinde gerçekleştirilen arkeolojik araştırmalar, bu bölgenin antik çağlarda sanıldığından çok daha hareketli bir yerleşim ve ulaşım ağına sahip olduğunu ortaya koymuştur. Günümüzde sakin bir göl manzarasıyla özdeşleşen bu coğrafyanın geçmişte Marmara Denizi'yle bağlantılı su yolları, kıyı yapıları ve ticaret faaliyetleri açısından önemli bir konumda bulunduğu anlaşılmaktadır. Bathonea adıyla tanınan arkeolojik araştırma alanının en ilgi çekici yönlerinden biri İstanbul'un tarihini yalnızca bugünkü Tarihi Yarımada üzerinden okumanın ne kadar eksik olabileceğini göstermesidir. Çünkü antik Konstantinopolis'in çevresinde, merkezle ekonomik ve kültürel ilişkiler kurmuş başka yerleşimler de bulunuyordu. Küçükçekmece kıyısındaki kalıntılar, bu geniş tarihi coğrafyanın henüz bütün ayrıntılarıyla aydınlatılmamış parçalarından birini temsil etmektedir.
Araştırmalarda ortaya çıkarılan mimari kalıntılar, kıyı düzenlemeleri, suyla ilişkili yapılar, seramikler ve farklı dönemlere ait küçük buluntular burada tek bir döneme sıkışmış basit bir yerleşimden daha karmaşık bir geçmiş bulunduğunu düşündürmektedir. Özellikle Roma ve Bizans dönemlerine tarihlenen izler, bölgenin uzun süre kullanıldığını ve zaman içerisinde farklı ihtiyaçlara göre değişime uğradığını göstermektedir. Ancak burada önemli bir tarihi ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekir. Arkeolojik alanın kamuoyunda Bathonea adıyla tanınması, antik yerleşimin gerçek adının kesin olarak Bathonea olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez. Antik kaynaklarda geçen yer adlarıyla kazı alanının eşleştirilmesi bilimsel değerlendirme gerektiren konulardan biridir. Bu nedenle bölgenin kimliği, tarihi coğrafyası ve antik dönemdeki işlevleri üzerine araştırmalar devam etmektedir. Kazıların en çarpıcı sonuçlarından biri bölgenin yalnızca ticaret ve yerleşim faaliyetleriyle değil, sağlık ve tedavi uygulamalarıyla da ilişkili olabileceğini düşündüren buluntulardır. Arkeologlar, bazı yapıların içerisinde mermer havanlar, havan elleri, cam kaplar kemikten yapılmış ilaç kutuları, çeşitli tıbbi aletler ve yüzlerce küçük seramik kap ortaya çıkarmıştır. Bu kapların bir bölümünün ilaçların veya tedavide kullanılan maddelerin saklanması amacıyla kullanılmış olabileceği değerlendirilmektedir. Hatta bazı araştırmacılar, belirli yapı komplekslerinin dini işlevlerle bağlantılı bir şifa merkezi olarak hizmet vermiş olabileceğini öne sürmektedir. Ancak bu yorum henüz bütün ayrıntılarıyla kesinleşmiş değildir.
Bütün bu keşiflerin arasında insanı en fazla etkileyen bulgulardan biri ise yaklaşık 1.500 yıl önce yaşanmış olabilecek büyük bir felaketin izleridir. Kazı alanında ortaya çıkarılan bazı yapılarda ciddi yıkım, duvarlarda kaymalar ve çatlaklar tespit edilmiştir. Özellikle büyük bir su sarnıcında ve ona su taşıyan tünellerde belirlenen deformasyonlar, araştırmacıları bölgenin geçmişte şiddetli bir depremden etkilenmiş olabileceği düşüncesine yöneltmiştir. Fakat asıl sarsıcı keşif, dini bir yapının yıkıntıları arasında yapılmıştır Çökmüş bir kubbenin taşları altında birbirine sarılmış durumda iki insan iskeleti bulunmuştur. Yapıda ele geçirilen ve 550 yılına tarihlenen sikkelerle birlikte değerlendirilen bu bulgular, yıkımın 6. yüzyılın ikinci yarısında, İmparator Justinianus döneminde meydana gelen depremlerle ilişkili olabileceğini düşündürmektedir. 2021 yılında yayımlanan bilimsel araştırma, bu yıkım izlerini İstanbul'un tarihi depremleriyle ilişkilendirmiştir. Bununla birlikte hangi depremin bu yıkıma neden olduğu konusu araştırmaların yorumuna dayanmaktadır. Birbirine sarılmış iki insanın yüzyıllar sonra aynı şekilde bulunması, Bathonea kazılarını yalnızca taşlardan ve eski yapılardan oluşan bir arkeolojik çalışma olmaktan çıkarıp doğrudan insan hayatına dokunan bir tarih araştırmasına dönüştürmektedir Bu iki insanın kim oldukları, aralarında nasıl bir bağ bulunduğu veya felaket anında neler yaşadıkları kesin olarak bilinmemektedir Ancak geride bıraktıkları iz, İstanbul'un geçmişinde yaşanan doğal afetlerin yalnızca binaları değil, insan hayatlarını da nasıl etkilediğini hatırlatmaktadır.
Küçükçekmece Gölü çevresinde ortaya çıkarılan antik su temin tünelleri ve büyük sarnıç da yerleşimin dikkat çekici özellikleri arasındadır. Bu yapıların varlığı, bölgede suyun toplanması, taşınması ve kullanılması için belirli bir mühendislik bilgisine ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Kıyıdaki liman kalıntıları ve farklı dönemlere tarihlenen mimari yapılarla birlikte değerlendirildiğinde buranın Konstantinopolis'in çevresindeki ekonomik ve toplumsal hayat açısından önem taşıdığı anlaşılmaktadır. Kazılarda ele geçirilen dinî nitelikli küçük eserler de bölgenin geçmişine ışık tutmaktadır. 2025 yılında yayımlanan akademik bir araştırmada, kazılarda bulunan altı metal ve bir taş haç incelenmiş, bu eserlerin MS 6. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar uzanan dini uygulamaları anlamaya katkı sağladığı belirtilmiştir. Böylece bu kıyı yerleşiminin yalnızca ticari faaliyetlerin yürütüldüğü bir alan olmadığı, aynı zamanda insanların ibadet ettiği, gündelik hayatlarını sürdürdüğü ve farklı toplumsal faaliyetlerde bulunduğu bir merkez olduğu daha açık biçimde görülmektedir. Bathonea araştırmalarının bilim dünyasında tartışma yaratan bir başka yönü de antik yerleşimin kimliğidir. Tarihçi ve nümismat Oğuz Tekin, 2017 yılında yayımladığı çalışmasında Bathonea'nın bağımsız bir antik kent adı olarak kabul edilmesine itiraz etmiş ve bu adın antik Byzantion'un toplumsal örgütlenmesi içindeki bir birimle ilişkili olduğunu savunmuştur. Bu akademik tartışma arkeolojinin yalnızca geçmişten kalma eserleri ortaya çıkarmakla sınırlı olmadığını, bulunan kalıntıların hangi tarihi yerleşime ait olduğunun da kanıtlarla belirlenmesi gerektiğini göstermektedir.
Bugün Küçükçekmece Gölü kıyısına bakıldığında, burada yüzyıllar önce ticaret yapan insanların, su yollarını kullanan toplulukların ibadet eden kişilerin veya büyük bir depremle hayatları altüst olan ailelerin yaşadığını hayal etmek kolay değildir. Ancak toprağın altından çıkarılan her seramik parçası, her duvar kalıntısı ve her insan izi, bu coğrafyanın geçmişine ait yeni bir ayrıntıyı görünür hâle getirmektedir. Bathonea kazılarının asıl önemi de burada ortaya çıkmaktadır. İstanbul'un tarihi, yalnızca bugün ayakta duran anıtlardan değil, henüz gün yüzüne çıkarılmamış yerleşimlerden, unutulmuş kıyı yapılarından ve binlerce yıl boyunca aynı topraklarda yaşamış insanların bıraktığı izlerden oluşmaktadır. Belki de bu kazıların bize hatırlattığı en etkileyici gerçek şudur. Bir şehrin geçmişi tamamen kaybolmaz. Bazen bir duvarın altında, bazen kırılmış bir seramik kabın içinde, bazen de son anlarında birbirine sarılmış iki insanın sessizliğinde varlığını sürdürür. İstanbul'un toprağı yalnızca geçmişin kalıntılarını değil, henüz anlatılmamış insan hikayelerini de saklamaktadır.
