Bazı insanlar seni doğrudan suçlamaz. Önce sabrını zorlar, sınırlarını ihlal eder, en hassas noktalarına dokunur ve sonunda öfkelenmeni bekler. Sen tepki gösterdiğinde ise bütün hikaye bir anda değişir. Artık konuşulan onların sana ne yaptığı değil, senin nasıl tepki verdiğindir. Psikolojide bu davranış örüntüsü, özellikle manipülasyon bağlamında, Baiting yani kışkırtarak tepki elde etme olarak adlandırılır. Peki, bir insan neden karşısındakini bilerek öfkelendirir ve ardından bu öfkeyi ona karşı kullanır? İnsan ilişkilerinde yaşanan her tartışma kendiliğinden ortaya çıkmaz. Bazen bir anlaşmazlığın arkasında, karşı tarafın duygusal tepkisini ortaya çıkarmaya yönelik bilinçli bir kışkırtma bulunabilir. Böyle durumlarda amaç yalnızca tartışmak, bir sorunu çözmek ya da düşünce farklılığını ifade etmek değildir. Asıl hedef, karşıdaki kişinin duygusal kontrolünü kaybetmesini sağlamak ve ortaya çıkan tepkiyi daha sonra onun aleyhine kullanmaktır.
Baiting, İngilizcede yem atmak veya tuzağa çekmek anlamına gelen bir kelimeden türemiştir. Psikolojik manipülasyon bağlamında ise bir kişinin başka birini kasıtlı olarak kızdırması, üzmesi, savunmaya geçirmesi ya da yoğun bir duygusal tepki vermeye yönlendirmesi şeklinde açıklanabilir. Burada dikkat edilmesi gereken önemli nokta, davranışın yalnızca kışkırtmayla sınırlı kalmamasıdır. Manipülatif örüntüde kışkırtmanın ardından verilen tepki, asıl olayın önüne geçirilir ve kişinin karakterini, güvenilirliğini veya haklılığını sorgulamak için kullanılabilir. Bu kavram, psikoloji alanında tek başına resmî bir klinik tanı değildir. Ancak duygusal manipülasyon, çatışma davranışları ve psikolojik istismar üzerine yapılan değerlendirmelerde karşılaşılabilen belirli bir ilişki dinamiğini anlatmak için kullanılır Baiting davranışının en dikkat çekici yönü, bir tartışmada neden ile sonucun yer değiştirmesidir.
Bir insanın sürekli küçümsendiğini, sözlerinin çarpıtıldığını, hassas olduğu konuların özellikle gündeme getirildiğini ve rahatsızlığını defalarca ifade etmesine rağmen aynı davranışların sürdürüldüğünü düşünelim. Bu kişi başlangıçta sakin kalmaya, kendisini açıklamaya ve sorunu konuşarak çözmeye çalışabilir. Ancak karşısındaki kişi aynı davranışları sürdürdüğünde sabrı tükenebilir ve sonunda sesini yükseltebilir. İşte tam bu noktada konuşmanın yönü değişebilir. Karşı taraf, kendi davranışlarını açıklamak yerine yükselen sese odaklanarak Gördün mü, seninle konuşulmuyor, Ne kadar saldırgan olduğunu herkes görsün veya Ben zaten senin böyle biri olduğunu biliyordum diyebilir. Böylece tartışmayı başlatan davranış geri planda kalırken, verilen tepki bütün olayın merkezine yerleştirilir. Dışarıdan yalnızca son birkaç dakikayı gören biri gerçekten de öfkelenen kişinin sorunun kaynağı olduğunu düşünebilir Oysa yaşananları anlamak için yalnızca tepkinin şiddetine değil, o tepkiye kadar geçen sürece de bakmak gerekir.
Baiting davranışının etkili olabilmesinin nedenlerinden biri, insanların çoğunlukla gözle görülür tepkilere odaklanmasıdır. Yüksek sesle konuşan ağlayan, sinirlenen veya bulunduğu ortamı terk eden kişi hemen fark edilir. Buna karşılık uzun süre devam eden küçük düşürmeler, alaycı ifadeler imalar ve tekrarlanan sınır ihlalleri her zaman aynı ölçüde görünür değildir. Bu nedenle kışkırtma yoluyla manipülasyon uygulayan biri, olayın yalnızca son bölümünü öne çıkararak kendisini daha sakin, daha mantıklı ve daha mağdur gösterebilir. Bazen bir tartışmada en sakin görünen kişi, tartışmayı en sağlıklı yöneten kişi olmayabilir. Çünkü sakinlik her zaman iyi niyetin, öfke ise her zaman haksızlığın kanıtı değildir. Bir insan karşısındakini bilerek kışkırtırken son derece kontrollü davranabilir. Diğer kişi ise uzun süredir yaşadığı baskının sonucunda duygusal olarak zorlanabilir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır. Birinin kışkırtılmış olması, verdiği her tepkiyi haklı veya kabul edilebilir hale getirmez. Hakaret tehdit ve şiddet gibi davranışlar yine de kişinin kendi sorumluluğundadır. Sağlıklı bir değerlendirme, hem kışkırtıcı davranışları hem de verilen tepkinin niteliğini ayrı ayrı ele almayı gerektirir
Peki, bazı insanlar neden böyle bir yönteme başvurur? Bunun tek bir nedeni yoktur. Bazı kişiler tartışmada üstünlük sağlamak, karşı tarafı savunmaya zorlamak veya sorumluluktan kaçmak için kışkırtıcı davranışlara başvurabilir. Bazıları ise karşısındaki kişinin duygusal hassasiyetlerini bildiği için bu noktaları bir güç aracı olarak kullanabilir. Özellikle kontrolün önemli olduğu sağlıksız ilişkilerde kişinin hangi sözlere öfkelendiğini, hangi konularda kendisini savunmak zorunda hissettiğini ve hangi davranışlar karşısında sessiz kalamadığını bilmek manipülasyon amacıyla kullanılabilecek bir bilgiye dönüşebilir. Örneğin bir insanın geçmişte yaşadığı bir başarısızlık, ailesiyle ilgili hassasiyeti veya kendisini yetersiz hissettiği bir konu sürekli gündeme getirilebilir. Bu konuların konuşulması tek başına manipülasyon değildir. Ancak kişi rahatsızlığını açıkça belirtmesine rağmen aynı noktaların özellikle seçilmesi ve ardından gösterdiği tepkinin kendisine karşı kullanılması, daha dikkatli değerlendirilmesi gereken bir örüntüdür.
Baiting yalnızca romantik ilişkilerde görülmez. Arkadaşlık ilişkilerinde, aile içinde, iş yerinde ve sosyal çevrelerde de ortaya çıkabilir. Bir iş yerinde çalışan kişinin sürekli küçük düşürüldüğünü düşünelim. Toplantılarda sözünün kesilmesi, başarılarının görmezden gelinmesi ve hatalarının herkesin önünde abartılması zamanla ciddi bir gerilim yaratabilir. Çalışan sonunda sert bir tepki verdiğinde ise yaşanan bütün süreç göz ardı edilerek yalnızca profesyonel olmayan davranışı konuşulabilir. Benzer şekilde aile ilişkilerinde bir kişinin özel hayatına, tercihlerine veya kişisel sınırlarına sürekli müdahale edilebilir. Kişi bu müdahaleler karşısında sessiz kaldığında sorun yokmuş gibi davranılırken, itiraz ettiğinde saygısızlıkla suçlanabilir. Bu örneklerde belirleyici olan tek bir tartışma değil, davranışların tekrarlanma biçimi ve ortaya çıkan sonuçların nasıl kullanıldığıdır. Baiting davranışının en yıpratıcı sonuçlarından biri, insanın zamanla kendi duygularından şüphe etmeye başlamasıdır.
Sürekli kışkırtılan ve ardından tepkileri nedeniyle suçlanan biri, bir süre sonra gerçekten aşırı hassas, tahammülsüz veya problemli bir insan olup olmadığını sorgulayabilir. Başlangıçta karşı tarafın davranışlarından rahatsız olan kişi, zamanla kendi tepkilerini açıklamakla meşgul hale gelebilir. Her tartışmadan sonra neye kızdığını değil, neden kızdığını savunmak zorunda hissedebilir. Bu durum kişinin kendisini ifade etmesini zorlaştırabilir. Çünkü konuştuğunda yanlış anlaşılmaktan, sustuğunda ise aynı davranışların devam etmesinden endişe duyabilir. Zaman içinde kişi, herhangi bir tartışma başlamadan önce bile karşı tarafın nasıl davranacağını düşünmeye başlayabilir. Hangi kelimenin yeni bir tartışmaya yol açacağını hesaplamak, kendi düşüncelerini sürekli kontrol etmek ve normalde söyleyeceği şeyleri söylemekten kaçınmak, ilişkideki psikolojik güven duygusunu zayıflatabilir.
Burada önemli bir başka mekanizma da dikkatin yönünün değiştirilmesidir. Bir tartışmanın başlangıcında sorulması gereken soru, Bu davranış neden tekrarlandı olabilirken, kışkırtmanın ardından konuşulan tek konu Neden bu kadar sinirlendin haline gelebilir. İlk soru davranışın nedenini ve sorumluluğunu araştırırken, ikinci soru yalnızca verilen tepkiye odaklanır. Elbette bir insanın neden öfkelendiğini konuşmak da önemlidir. Sorun bu sorunun diğer bütün soruların yerine geçirilmesidir. Bir insan sürekli kendisini savunmak zorunda kalıyorsa, bazen asıl mesele söyledikleri değil, konuşmanın sürekli onun aleyhine çevrilmesidir. Baiting davranışı, bazı durumlarda başka manipülasyon biçimleriyle de birlikte görülebilir. Örneğin DARVO olarak bilinen örüntüde kişi, kendisine yöneltilen suçlamayı reddedebilir, karşı tarafı suçlayabilir ve kendisini mağdur konumuna yerleştirebilir.
Baiting ile DARVO aynı şey değildir. Baiting daha çok tepkiyi ortaya çıkarmaya yönelik kışkırtmayı anlatırken, DARVO suçlama veya hesap verme durumunda kullanılan belirli bir savunma ve rol değiştirme örüntüsünü ifade eder. Ancak bazı ilişkilerde önce kışkırtma yaşanıp ardından mağduriyet anlatısının tersine çevrilmesi mümkündür. Peki, bir insan kendisine baiting uygulanıp uygulanmadığını nasıl anlayabilir? Öncelikle tek bir olaydan kesin sonuç çıkarmamak gerekir. Her tartışma, her alaycı ifade veya her yanlış anlaşılma bilinçli manipülasyon anlamına gelmez. İnsanlar bazen düşüncesiz davranabilir, öfkelerini sağlıklı ifade edemeyebilir veya karşılarındaki kişinin hassasiyetini fark etmeyebilir. Bu nedenle değerlendirilmesi gereken şey, davranışın sürekliliği ve karşı tarafın verilen geri bildirime nasıl yanıt verdiğidir. Bir insan rahatsızlığınızı öğrendiğinde davranışını anlamaya ve değiştirmeye çalışıyorsa, bu durum kasıtlı kışkırtmadan farklıdır. Ancak aynı sınırlar tekrar tekrar ihlal ediliyor, her itirazınız yeni bir suçlamaya dönüşüyor ve tartışmaların sonunda sürekli siz özür dilemek zorunda kalıyorsanız, ilişkinin işleyişini daha dikkatli incelemek gerekebilir.
Özellikle her tartışmada aynı döngünün yaşanması önemlidir. Önce rahatsız edici bir davranış ortaya çıkar, ardından kişi kendisini açıklamaya çalışır, davranış devam eder, duygusal tepki yükselir ve sonunda bütün sorumluluk tepki gösteren kişiye yüklenir. Bu döngü tekrarlandıkça kişi yalnızca karşı tarafla değil, kendi duygularıyla da mücadele etmeye başlayabilir. Peki, böyle bir davranış karşısında ne yapılabilir? İlk olarak tartışmanın hızını düşürmek ve duygusal tepkiyi hemen vermek zorunda olmadığınızı hatırlamak önemlidir Kışkırtıldığınızı düşündüğünüz bir anda konuşmaya ara vermek, ortamdan kısa süreliğine uzaklaşmak veya konuyu daha sonra ele almak, düşüncelerinizi toparlamanıza yardımcı olabilir. Ancak burada amaç duyguları bastırmak değildir. Öfke, üzüntü ve hayal kırıklığı insanın doğal duygularıdır. Önemli olan bu duyguların sizi istemediğiniz davranışlara sürüklemesini önlemek ve karşı tarafın konuşmanın yönünü değiştirmesine izin vermeden asıl meseleyi ifade edebilmektir.
Örneğin Şu anda sesimi yükseltmek istemiyorum ama beni rahatsız eden davranışı konuşmaya devam etmek istiyorum demek, hem kendi tepkinizin sorumluluğunu üstlenmenizi hem de tartışmanın asıl konusunu korumanızı sağlayabilir. Benzer şekilde Tepkim hakkında konuşabiliriz ancak bundan önce yaşananları da yok sayamayız ifadesi, neden ile sonucu birbirinden ayırmaya yardımcı olabilir. Sürekli tekrarlanan olaylarda yaşananları not almak, güvenilen kişilerden görüş almak ve gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanından destek istemek de kişinin olayları daha açık değerlendirmesine katkı sağlayabilir. Çünkü manipülasyon içeren ilişkilerde en zor konulardan biri, insanın yaşadığı olayları kendi bakış açısından değerlendirme güvenini kaybetmesidir. Bununla birlikte her zaman karşı tarafı ikna etmek mümkün olmayabilir. Bazı tartışmaların çözüme ulaşmamasının nedeni doğru kelimelerin bulunamaması değil, taraflardan birinin sorunu çözmeye istekli olmamasıdır.
Böyle durumlarda sürekli açıklama yapmak, aynı konuyu defalarca anlatmak veya her suçlamaya cevap yetiştirmeye çalışmak, kişiyi daha fazla yorabilir. Sağlıklı sınırlar koymak, hangi davranışları kabul etmeyeceğinizi açıkça belirtmek ve bu sınırlar tekrar tekrar ihlal edildiğinde ilişkinin sizin üzerinizdeki etkisini değerlendirmek önemlidir. Çünkü kendinizi savunma hakkınız vardır, fakat kendinizi sürekli savunmak zorunda kaldığınız bir ilişkinin sağlıklı olup olmadığını sorgulama hakkınız da vardır. Baiting davranışının anlaşılması gereken en önemli yönlerinden biri insanların yalnızca söyledikleri sözlerle değil, başkalarında oluşturmaya çalıştıkları tepkilerle de ilişki dinamiklerini etkileyebilmeleridir. Bir insan sizi sürekli aynı noktadan yaralıyor, ardından neden incindiğinizi sorguluyor ve sonunda sizi sorunun kaynağı olarak gösteriyorsa, yalnızca son tartışmaya bakmak yaşananların bütününü anlamak için yeterli olmayabilir.
Bazen bir ilişkinin gerçek dinamiği, tartışma sırasında söylenen son cümlede değil, o cümleye kadar tekrar tekrar yaşanan olaylarda saklıdır. Yine de her öfkenin arkasında gizli bir manipülatör aramak doğru değildir. İnsan ilişkileri karmaşıktır ve davranışların niyetini yalnızca dışarıdan gözlemleyerek kesin biçimde belirlemek her zaman mümkün olmaz. Önemli olan, karşılıklı saygının, sorumluluk almanın ve duygusal güvenliğin ilişkide ne ölçüde bulunduğudur. Sağlıklı bir ilişkide insanlar birbirlerinin tepkilerini anlamaya çalışır Hatalarını kabul edebilir, rahatsızlıkları konuşabilir ve anlaşmazlıkları karşı tarafı küçük düşürmeden çözmeye çaba gösterebilir Sağlıksız bir ilişkide ise tartışmalar bazen çözülmesi gereken sorunlar olmaktan çıkar ve kimin haklı, kimin suçlu, kimin güçlü olduğunu belirlemeye yönelik mücadelelere dönüşebilir. İşte bu nedenle bazen sorulması gereken en önemli soru, Neden bu kadar sinirlendim değildir.
Beni bu noktaya getiren süreçte neler yaşandı ve neden her defasında yalnızca benim tepkim konuşuluyor. Çünkü bir insanın tepkisini anlamak istiyorsanız, yalnızca öfkelendiği ana değil, o ana kadar yaşadıklarına da bakmanız gerekir. Ve belki de en önemlisi şudur. Bazı insanlar seni öfkelendirdikleri için kendilerini sorgulamaz. Sen öfkelendiğinde, seni suçlamak için aradıkları gerekçeyi bulduklarını düşünürler. Unutma. Bir tartışmada en son kimin sesini yükselttiği, o tartışmada ilk kimin sınırı aştığını tek başına göstermez.
