İnsanlık tarihine uzaktan baktığımızda karşımıza yalnızca kralların, imparatorlukların, savaşların ve fetihlerin oluşturduğu uzun bir kronoloji çıkmaz aynı zamanda insanın bilmek ile bilmemek, üretmek ile yok etmek, özgürleştirmek ile hükmetmek, merhamet etmek ile zulmetmek arasında yaptığı seçimlerin hiç bitmeyen hikayesi belirir ve belki de bu nedenle tarih, en sade haliyle, aydınlık ile karanlığın birbirini sürekli takip ettiği devasa bir insanlık sahnesi olarak okunabilir. Buradaki aydınlık ve karanlık, yalnızca iyi ile kötüyü birbirinden ayıran basit iki sembol değildir aydınlık bilgiyi, sorgulamayı, adaleti, merhameti, özgür düşünceyi, sanatı, bilimi ve insanın kendisinden sonra gelenlere daha yaşanabilir bir dünya bırakma çabasını temsil ederken, karanlık cehaletin, korkunun, baskının şiddetin, fanatizmin, açgözlülüğün ve insanın başka insanlar üzerinde sınırsız güç kurma arzusunun sembolüne dönüşür.
İnsan ilk kez karanlığın ortasında ateş yaktığında yalnızca çevresini aydınlatmadı doğanın karşısındaki çaresizliğini azaltmaya, bilmediği dünyayı anlamaya ve öğrendiklerini sonraki kuşaklara aktarmaya başladı, ardından şehirler kuruldu, yazı geliştirildi, gökyüzü gözlemlendi, yasalar oluşturuldu, hastalıkların nedenleri araştırıldı ve insanlık yavaş yavaş kendi bilgisinin sınırlarını genişletti. Fakat aynı insan, ateşi ısınmak için kullandığı kadar yakmak, madeni tarım aletine dönüştürdüğü kadar silah yapmak ve kurduğu şehirleri geliştirdiği kadar başka şehirleri yok etmek için de kullandı. Bu yüzden tarihte aydınlık hiçbir zaman tek başına ilerlemedi Mezopotamya’da insanlar kil tabletlerin üzerine hesaplarını yasalarını, dualarını ve destanlarını yazarken ordular şehirleri kuşatıyor Antik Yunan’da filozoflar evrenin ve insanın doğasını tartışırken savaşlar sürüyor. Roma yollar, su kemerleri ve büyük şehirler inşa ederken aynı zamanda fetihler, kölelik ve siyasi şiddet imparatorluğun başka bir yüzünü oluşturuyordu. İnsanlığın en büyük başarılarıyla en ağır çelişkileri çoğu zaman aynı çağın içerisinde yan yana yaşayabiliyordu.
Tarihin karanlık dönemlerinde kaybedilen şey ise yalnızca insan hayatı olmadı savaşlarla şehirler yıkıldı, kütüphaneler ve arşivler zarar gördü sanat eserleri yok edildi, düşünceler susturuldu ve kimi zaman yüzyılların biriktirdiği bilgi birkaç gün içerisinde ortadan kalktı. Bir şehrin yakılması yalnızca taşların devrilmesi anlamına gelmiyordu, çünkü o taşların arasında yaşayan insanların hafızası, ürettikleri eserler ve henüz tamamlayamadıkları düşünceler de yok olabiliyordu. Fakat tarihin şaşırtıcı tarafı tam burada ortaya çıktı. Karanlık hiçbir zaman insanlığın tamamını susturamadı. Bir yerde kitaplar yok edilirken başka bir yerde insanlar onları yeniden kopyaladı bir düşünür susturulduğunda onun fikirleri başka zihinlerde yaşamaya devam etti savaşlar şehirleri harabeye çevirdiğinde insanlar aynı taşların üzerine yeniden evler, meydanlar ve okullar kurdu. İnsanlığın ilerleyişi kesintisiz bir yükseliş olmadı, daha çok defalarca düşen fakat her seferinde başka bir yerden yeniden ayağa kalkan uzun ve yorucu bir yürüyüşe dönüştü.
Rönesans, bilimsel gelişmeler ve ardından gelen büyük düşünsel dönüşümler insanın doğayı, toplumu ve kendisini yeniden sorgulamasını sağladı gökyüzüne ilişkin eski kabuller değişti, matbaanın yaygınlaşması bilginin daha geniş kitlelere ulaşmasını kolaylaştırdı, tıp ilerledi ve insan hakları konusunda yeni fikirler ortaya çıktı. Ancak aynı dönemler sömürgecilik, köle ticareti, savaşlar ve büyük eşitsizliklerle de iç içeydi yani insanlık bir eliyle bilginin kapılarını açarken diğer eliyle başka insanların hayatlarını karartmaya devam edebiliyordu. Modern çağ geldiğinde bu çelişki daha da büyüdü. Bilim insan ömrünü uzatacak ilaçlar geliştirdi, fakat aynı bilim çok daha yıkıcı silahların yapılmasına da imkan verdi sanayi milyonlarca insanın yaşamını kolaylaştırırken büyük sömürü düzenleri ve çevresel sorunlar yarattı iletişim teknolojileri dünyanın farklı uçlarındaki insanları birbirine bağlarken propaganda ve yanlış bilginin daha hızlı yayılabileceği yeni alanlar da oluşturdu.
20. yüzyıl, aydınlık ile karanlığın aynı anda ne kadar ileri gidebileceğinin belki de en sert örneklerinden birini sundu. İnsanlık atomun yapısını çözmeye, hastalıklarla mücadele etmeye, uçmaya ve sonunda uzaya ulaşmaya başladı fakat aynı yüzyılda dünya savaşlarını soykırımları toplama kamplarını, kitlesel bombardımanları ve nükleer silahların kullanılmasını da gördü. İnsan Ay’a ayak basabilecek kadar yükselmişti, fakat başka bir insanı kimliği nedeniyle yok etmeye çalışacak kadar da karanlığa düşebiliyordu. Bu nedenle tarihte aydınlık kazandı ya da karanlık kazandı demek çoğu zaman düşündüğümüzden daha zordur, çünkü bir toplumun kurtuluş olarak gördüğü olay başka insanların yıkımı olabilir; bir imparatorluğun zaferi başka bir halkın yenilgisi, bir devrimin özgürlük vaadi başka bir dönemin şiddeti ve bir teknolojik ilerleme insanlığın yararına olduğu kadar yeni tehlikelerin başlangıcı haline gelebilir. Belki de asıl mesele, aydınlık ile karanlığın tarihin farklı dönemlerine ait olmamasıdır.
Karanlık yalnızca geçmişte yaşamaz korkunun düşüncenin önüne geçtiği, insanların sorgulamaktan vazgeçtiği, güç sahibinin kendisini hukukun üzerinde gördüğü, farklı olanın düşmanlaştırıldığı ve gerçeğin yerini kör bağlılık aldığı her dönemde yeniden ortaya çıkabilir Aynı şekilde aydınlık da yalnızca büyük filozofların, bilim insanlarının veya kahramanların elinde değildir bir öğretmenin aktardığı bilgide, bir hekimin kurtardığı hayatta bir insanın haksızlığa karşı söylediği sözde, bir sanatçının bıraktığı eserde ve bir çocuğa öğretilen düşünme biçiminde yeniden doğabilir. İşte bu yüzden insanlığın aydınlık ile karanlık arasındaki savaşı hiçbir zaman tamamen sona ermedi. Çünkü bu savaş yalnızca savaş meydanlarında saraylarda veya devletlerin sınırlarında yaşanmadı insanın zihninde, vicdanında ve yaptığı seçimlerde de devam etti. Tarihin büyük kırılmaları milyonlarca insanı etkileyen kararlarla meydana gelmiş olabilir, fakat o kararların arkasında yine korkan, isteyen, inanan, nefret eden, merhamet eden veya güç arzulayan insanlar vardı. Belki de tarihin bize bıraktığı en önemli ders budur. Aydınlık kalıcı bir zafer değildir.
Her kuşak onu yeniden korumak, bilgiyi yeniden savunmak, geçmişin hatalarını yeniden hatırlamak ve karanlığın başka bir isimle geri dönmesini engellemek zorundadır çünkü medeniyet yalnızca yapılan binalarla, geliştirilen teknolojiyle veya sahip olunan güçle değil insanın bütün bu gücü ne için kullandığıyla ölçülür. Ve belki insanlık tarihinin gerçek hikayesi, aydınlığın karanlığı bir gün tamamen yok etmesinin hikayesi değildir. Karanlık her geri döndüğünde, birilerinin yeniden ışık yakmasının hikayesidir. Çünkü tarih boyunca şehirler yıkıldı, kitaplar yakıldı, insanlar susturuldu ve medeniyetler ortadan kalktı fakat düşünce yeniden doğdu, bilgi yeniden üretildi, şehirler yeniden kuruldu ve insan tekrar ayağa kalktı. Bu nedenle bugün sorulması gereken soru belki de. Tarih boyunca aydınlık mı kazandı karanlık mı değildir. Asıl soru çok daha kişiseldir. Bu bitmeyen mücadelenin içinde, biz hangi tarafta bir iz bırakacağız?
