Hastalığı ilerlerken çıktığı son yolculuk, vazgeçmediği bir dava ve sonucunu göremediği tarihi başarı… Bir insan düşünün. Ömrünün büyük bölümünü savaş meydanlarında geçirmiş, yıkılmakta olan bir imparatorluğun küllerinden bağımsız bir devletin doğuşuna öncülük etmiş, milletinin kaderini değiştirmiş ve artık hayatının son yıllarına ulaşmış olsun. Bedeni giderek güçten düşerken, doktorları dinlenmesi gerektiğini söylesin. Ancak zihninde henüz tamamlanmamış bir mesele, yıllardır sonuçlanmasını beklediği bir milli dava bulunsun. Mustafa Kemal Atatürk için bu mesele Hatay'dı. 1938 yılına gelindiğinde Atatürk ağır bir hastalıkla mücadele ediyordu. Karaciğer sirozu teşhisi konulmuş, doktorları çalışma temposunu azaltmasını ve yorucu faaliyetlerden uzak durmasını tavsiye etmişti. Fakat Türkiye'nin güney sınırında, yıllardır çözüm bekleyen Hatay meselesi artık kritik bir aşamaya ulaşmıştı. Atatürk, bu sorunun yalnızca diplomatik görüşmelerin kendi akışına bırakılmasını istemiyordu. Türkiye'nin kararlılığını ortaya koymak, Fransa ile yürütülen müzakerelerde ülkesinin konumunu güçlendirmek ve Hatay'ın geleceğine ilişkin taleplerin ciddiyetini göstermek istiyordu. Bu nedenle 1938 yılının Mayıs ayında, sağlığının taşıdığı bütün risklere rağmen son büyük yurt gezisine çıktı. O yolculuk, yalnızca bir Cumhurbaşkanı'nın askeri birlikleri denetlemek amacıyla yaptığı resmî ziyaret değildi. Aynı zamanda ölümüne aylar kalmış bir devlet adamının, yıllardır savunduğu bir meselenin çözümü için gösterdiği son büyük siyasî irade örneklerinden biriydi. Ancak Hatay'ın hikayesi, 1938 yılından çok daha önce başlamıştı.
1921; SINIRIN ÖTESİNDE KALAN TOPRAKLAR
Hatay meselesinin kökleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı sonrasında yaşadığı toprak kayıplarına ve Milli Mücadele döneminde belirlenen sınırlara uzanıyordu. Bugünkü Hatay bölgesini kapsayan İskenderun Sancağı, tarih boyunca Anadolu ile Suriye arasında önemli bir geçiş noktası olmuştu. İskenderun Limanı, Antakya'nın tarihsel konumu ve bölgenin etnik, kültürel ve dini çeşitliliği, burayı yalnızca coğrafi değil siyasi açıdan da önemli kılıyordu. 20 Ekim 1921 tarihinde Ankara Hükûmeti ile Fransa arasında imzalanan Ankara Antlaşması, Türkiye ile Fransız yönetimindeki Suriye arasındaki sınırın belirlenmesinde önemli rol oynadı. Bu antlaşma sonucunda İskenderun Sancağı, Türkiye sınırlarının dışında kaldı. Ancak bölgede yaşayan Türk nüfusun kültürel haklarına ilişkin özel hükümler kabul edildi. Antlaşmanın yedinci maddesi, İskenderun bölgesi için özel bir idari düzen öngörüyor ve Türk kültürünün geliştirilmesine yönelik güvenceler içeriyordu. Mustafa Kemal, Milli Mücadele'nin son derece kritik bir döneminde Fransa ile anlaşma sağlayarak güney cephesindeki askeri baskıyı azaltmıştı. Bu, Ankara Hükûmeti açısından önemli bir diplomatik başarıydı. Ancak İskenderun Sancağı'nın Türkiye dışında kalması, ilerleyen yıllarda yeniden gündeme gelecek bir mesele olarak varlığını korudu. Atatürk, bölgenin geleceğini yakından takip etmeyi sürdürdü. Çünkü onun açısından Hatay, yalnızca sınır çizgilerinin belirlediği bir toprak parçası değildi. Bölgenin Türkiye ile tarihsel, kültürel ve toplumsal bağları bulunuyordu. Fakat Atatürk'ün Hatay konusundaki yaklaşımını anlamak için önemli bir noktayı unutmamak gerekir. O, bu sorunu çözmek amacıyla Türkiye'yi yeni ve büyük bir savaşa sürüklemeyi hedeflemiyordu. Önceliği, uluslararası koşullardan yararlanarak diplomatik yollarla sonuç almaktı.
1936; HATAY MESELESİNİ DEĞİŞTİREN GELİŞME
1936 yılında Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık verilmesi yönünde adımlar atması, İskenderun Sancağı'nın geleceğini yeniden tartışmaya açtı. Türkiye açısından temel soru şuydu. Fransa'nın Suriye üzerindeki manda yönetimi sona ererken, 1921 Ankara Antlaşması ile özel statüsü tanınan İskenderun Sancağı'nın durumu ne olacaktı? Ankara, bölgenin doğrudan Suriye yönetimine bırakılmasına karşı çıktı. Türkiye, sancağın özel statüsünün korunmasını ve geleceğinin ayrı bir çerçevede değerlendirilmesini savunuyordu. Atatürk bu süreçte Hatay meselesine giderek daha fazla önem verdi. 1936 yılının sonlarından itibaren konu, Türk dış politikasının öncelikli başlıklarından biri haline geldi. Türkiye, Fransa ile doğrudan diplomatik görüşmeler yürütürken meseleyi Milletler Cemiyeti gündemine de taşıdı. Bu süreç, Atatürk'ün yalnızca askeri başarılarıyla değil, uluslararası ilişkilerdeki siyasi hesapları ve diplomatik stratejileriyle de değerlendirilmesi gereken bir dönemdi. Çünkü Avrupa'da dengeler değişiyordu. Almanya ve İtalya'nın giderek daha saldırgan politikalar izlemesi, Fransa ve İngiltere'nin Doğu Akdeniz'deki güvenlik hesaplarını etkiliyordu. Türkiye ise bölgesel istikrar açısından giderek daha önemli bir ülke haline geliyordu. Atatürk, uluslararası dengelerin sunduğu imkanları Hatay meselesinin çözümü için kullanmaya çalıştı.
1937; HATAY ADIYLA YENİ BİR SİYASİ SÜREÇ
1937 yılında Milletler Cemiyeti çerçevesinde yürütülen görüşmeler sonucunda İskenderun Sancağı için yeni bir statü oluşturulması yönünde kararlar alındı. 29 Mayıs 1937 tarihinde kabul edilen düzenlemeler, sancağın iç işlerinde ayrı bir yapıya kavuşmasını öngörüyordu. Bölgenin Suriye ile bağlantısı tamamen koparılmıyor, ancak özel bir statü altında yönetilmesi planlanıyordu. Bu, Türkiye'nin taleplerinin bütünüyle karşılanması anlamına gelmiyordu. Bununla birlikte Hatay'ın geleceğine ilişkin mücadelenin önemli bir diplomatik aşamasıydı. Atatürk, bölge için Hatay adının kullanılmasını destekledi. Bu isim, zamanla Türkiye'nin bölgeye ilişkin siyasi ve tarihsel yaklaşımının simgelerinden biri haline geldi. Ancak mesele henüz çözülmemişti. Bölgedeki seçimlerin nasıl yapılacağı, farklı toplulukların temsili, güvenlik düzenlemeleri ve Fransa'nın tutumu gibi sorunlar devam ediyordu. Türkiye, gelişmeleri dikkatle izliyor ve diplomatik baskısını sürdürüyordu. 1937 yılının sonuna gelindiğinde Hatay meselesi artık yalnızca Türkiye ile Fransa arasındaki bir anlaşmazlık olmaktan çıkmış, uluslararası diplomasi açısından da önem kazanmıştı. Fakat Atatürk'ün kişisel hayatında başka bir süreç başlamaktaydı. Sağlığı bozuluyordu. Ve önündeki zaman giderek azalıyordu.
1938; HASTALIKLA BAŞLAYAN SON YIL
1938 yılının Ocak ayında Atatürk'ün sağlık sorunları daha belirgin hale geldi. Yalova'da yapılan muayeneler sırasında karaciğer rahatsızlığına ilişkin bulgular değerlendirildi. Mart ayında Fransız hekim Profesör Noel Fiessinger'in de katıldığı muayeneler sonucunda karaciğer sirozu teşhisi doğrulandı. Bu hastalık, karaciğerin normal işlevlerini giderek kaybetmesine neden olabilen ciddi bir rahatsızlıktı. Üstelik 1938 yılının tıbbi imkanları, günümüzdeki tedavi seçenekleriyle karşılaştırılamayacak kadar sınırlıydı. Doktorlar Atatürk'ün dinlenmesi, yorucu faaliyetlerden uzak durması ve sağlığını öncelikli hale getirmesi gerektiğini belirtiyordu. Ancak aynı dönemde Hatay meselesi yeniden kritik bir noktaya ulaşmıştı. Bölgede seçim düzenlemeleri ve güvenlik konularında yaşanan anlaşmazlıklar, Türkiye ile Fransa arasındaki ilişkileri gerginleştiriyordu. Atatürk Türkiye'nin kararlılığının açık biçimde ortaya konulmasını istiyordu. Bu nedenle sağlık sorunlarına rağmen devlet meselelerini takip etmeyi sürdürdü. Önünde iki farklı mücadele bulunuyordu. Birincisi, yıllardır diplomatik yollarla çözmeye çalıştığı Hatay meselesiydi. İkincisi ise kendi bedeninde ilerleyen ağır hastalıktı. Bu iki mücadele, 1938 yılının Mayıs ayında aynı yolculukta birleşecekti.
19 MAYIS 1938; ANKARA'DAKİ SON BÜYÜK TÖREN
19 Mayıs 1938 tarihinde Atatürk, Ankara'da düzenlenen Gençlik ve Spor Bayramı törenlerini izledi. Bu, onun Ankara'da katıldığı son 19 Mayıs kutlaması oldu. O gün tören alanında bulunan insanların büyük çoğunluğu, karşılarında gördükleri Cumhurbaşkanı'nın yalnızca birkaç ay sonra hayatını kaybedeceğini bilmiyordu. Atatürk ise ertesi gün güneye hareket edecekti. Bu yolculuğun önemli hedeflerinden biri, Hatay meselesi konusunda Türkiye'nin kararlılığını göstermekti. Hastalığı nedeniyle dinlenmesi gerektiği biliniyordu. Ancak Atatürk, güney illerindeki askeri birlikleri bizzat denetlemeyi tercih etti. Bu kararın siyasi anlamı açıktı. Türkiye, Hatay konusundaki taleplerinden vazgeçmemişti. Atatürk'ün güneyde görünmesi, bu kararlılığın yalnızca diplomatik açıklamalardan ibaret olmadığını gösterecekti.
20 MAYIS 1938; MERSİN'E YAPILAN TARİHİ YOLCULUK
20 Mayıs 1938 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk Mersin'e ulaştı. Şehirde resmi karşılamalar ve askeri törenler düzenlendi. Atatürk, askeri birlikleri denetledi ve geçit törenlerini izledi. Bu ziyaret, Hatay meselesinin giderek hassaslaştığı bir dönemde gerçekleşiyordu. Türkiye'nin güney sınırına yakın bir bölgede Cumhurbaşkanı'nın askeri birlikleri denetlemesi, Fransa'ya ve uluslararası kamuoyuna yönelik güçlü bir siyasi mesaj niteliğindeydi. Atatürk, Türkiye'nin Hatay konusunda kararlı olduğunu gösteriyordu. Ancak bu görüntünün ardında ciddi bir sağlık sorunu vardı Hastalığı nedeniyle bedensel gücü azalmıştı. Uzun yolculuklar ve yorucu törenler, onun için artık eskisinden çok daha ağır bir yük oluşturuyordu. Buna rağmen programını sürdürdü. Mersin'deki askeri birlikleri denetlemesi, yalnızca askeri bir faaliyet olarak değerlendirilmemelidir. Bu ziyaret diplomatik görüşmelerin sürdüğü bir dönemde Türkiye'nin gerektiğinde askeri gücünü de gösterebileceğine ilişkin bir işaret olarak algılandı. Atatürk, doğrudan savaşa başvurmadan askeri caydırıcılığı diplomatik mücadelenin bir unsuru olarak kullanıyordu. Bununla birlikte bu gezinin hastalığı üzerindeki etkisi konusunda tarihsel değerlendirmeler yapılırken dikkatli olunmalıdır. Yolculuğun ve törenlerin onu yorduğu açıktır. Ancak hastalığının ölümcül seyri yalnızca bu ziyaretle açıklanamaz. Atatürk, gezi öncesinde de ileri düzeyde bir karaciğer rahatsızlığıyla mücadele etmekteydi. Yine de Mersin ziyareti, onun sağlığını ikinci plana atarak üstlendiği son önemli devlet görevlerinden biri olarak tarihe geçti.
ADANA; SON ASKERİ DENETİMLERDEN BİRİ
Mersin'in ardından Atatürk Adana'ya geçti. Burada da askeri birlikleri denetledi ve resmi programlara katıldı. Adana'nın konumu, Hatay meselesi açısından özellikle önemliydi. Şehir, Türkiye'nin güneyindeki askeri ve lojistik merkezlerden biriydi. Atatürk'ün burada bulunması, Türkiye'nin bölgedeki gelişmeleri ne kadar yakından takip ettiğini gösteriyordu. Atatürk'ün Mersin ve Adana ziyaretleri, dış politikada diplomatik görüşmelerle askeri caydırıcılığın birlikte kullanılmasına örnek oluşturdu. Fransa açısından Türkiye'nin kararlılığı artık daha görünür hale gelmişti. Ancak Atatürk'ün hastalığı da giderek daha fazla dikkat gerektiriyordu. Güney gezisi, onun son büyük yurt gezisi olacaktı. Bu yolculuktan sonra Atatürk ülkenin farklı şehirlerini dolaşamayacak, Ankara'ya bir daha dönemeyecekti. Bir zamanlar Anadolu'nun dört bir yanında cepheleri ve şehirleri gezen Mustafa Kemal, şimdi hayatının son aylarına yaklaşmaktaydı. Fakat Hatay mücadelesi devam ediyordu.
26 MAYIS 1938; İSTANBUL'A DÖNÜŞ VE DİPLOMATİK MÜCADELENİN DEVAMI
Atatürk, 26 Mayıs 1938'de İstanbul'a döndü. Bundan sonraki dönemde tedavisi ve dinlenmesi öncelik kazandı. Ancak Hatay meselesine ilişkin diplomatik gelişmeler sürüyordu. Türkiye ile Fransa arasındaki görüşmelerde bölgenin güvenliği, seçimlerin gerçekleştirilmesi ve yönetim düzeni önemli başlıklar arasındaydı. Atatürk'ün güney gezisinin ardından Türkiye'nin kararlı tutumu daha açık biçimde ortaya konulmuştu. Bununla birlikte Hatay meselesinin çözümünü yalnızca bu geziye bağlamak tarihsel açıdan eksik olur. Türkiye'nin yıllardır sürdürdüğü diplomatik girişimler Milletler Cemiyeti kararları, Fransa'nın değişen dış politika öncelikleri ve Avrupa'daki uluslararası gelişmeler de sürecin sonucunu belirleyen önemli etkenlerdi. Atatürk'ün başarısı, bütün bu unsurları Türkiye'nin hedefleri doğrultusunda değerlendirebilen bir dış politika izlemesinde yatıyordu. Çünkü askeri güç, her zaman savaşmak için kullanılmaz. Bazen askeri gücün varlığını göstermek, diplomatik masadaki konumu güçlendirmek için yeterli olabilir. Atatürk'ün Hatay politikasında bu yaklaşım belirgin biçimde görülmektedir.
5 TEMMUZ 1938; TÜRK ASKERİ HATAY'A GİRİYOR
1938 yılının Temmuz ayı, Hatay meselesinde önemli bir dönüm noktası oldu. Türkiye ile Fransa arasında yapılan askeri düzenlemeler sonucunda Türk birliklerinin Hatay'a girmesinin önü açıldı. 5 Temmuz 1938 tarihinde Türk askeri birlikleri, Albay Şükrü Kanatlı komutasında Hatay'a girdi. Bu gelişme, Türkiye'nin uzun süredir yürüttüğü mücadelenin önemli sonuçlarından biriydi. Türk askerinin bölgeye girmesi, Hatay'ın hemen Türkiye'ye katıldığı anlamına gelmiyordu. Ancak bölgenin güvenlik düzeninde Türkiye'nin doğrudan rol üstlenmesi bakımından tarihsel önem taşıyordu. Yıllardır diplomatik görüşmelerin konusu olan Hatay'da artık Türk askeri varlığı bulunuyordu. Bu durum, Türkiye'nin Hatay üzerindeki siyasi etkisini güçlendirdi. Atatürk ise İstanbul'da tedavi görmekteydi. Sağlık durumu nedeniyle bölgeye gidip gelişmeleri yerinde izleyemiyordu. Fakat Hatay konusunda yürüttüğü siyasetin önemli bir aşamaya ulaştığını görebilmişti. Burada tarihsel açıdan son derece dikkat çekici bir karşıtlık bulunmaktadır. Atatürk'ün bedensel gücü giderek azalırken, yıllardır çözümü için çalıştığı Hatay meselesinde Türkiye'nin konumu güçleniyordu. Kendi yaşamındaki zaman daralırken, diplomatik mücadelenin sonuçları belirginleşmeye başlamıştı.
2 EYLÜL 1938; HATAY DEVLETİ KURULUYOR
1938 yılının Eylül ayında Hatay meselesinde yeni bir aşamaya geçildi. 2 Eylül 1938 tarihinde Hatay Devleti kuruldu. Tayfur Sökmen devlet başkanı seçildi. Abdurrahman Melek ise hükûmetin başına getirildi. Hatay'ın ayrı bir devlet yapısına kavuşması, Türkiye'nin yıllardır sürdürdüğü siyasi ve diplomatik mücadelenin en önemli sonuçlarından biriydi. Bölge artık doğrudan Suriye yönetimine bağlanmış bir sancak olarak değil, kendi devlet kurumları bulunan ayrı bir siyasi yapı olarak yönetilecekti. Ancak bu aşamada Hatay henüz Türkiye Cumhuriyeti'nin bir ili değildi. Türkiye'ye katılma süreci daha sonra gerçekleşecekti. Atatürk, Hatay Devleti'nin kuruluşuna tanıklık edebildi. Bu, onun hayatının son aylarında elde edilen önemli bir diplomatik başarıydı. Fakat aynı günlerde hastalığı ağırlaşmaya devam ediyordu. 5 Eylül 1938 tarihinde vasiyetnamesini hazırladı. Bir tarafta yıllardır savunduğu Hatay davasının önemli bir aşamaya ulaşması, diğer tarafta kendi yaşamının son dönemine ilişkin düzenlemeler yapması, 1938 yılının Atatürk açısından ne kadar farklı anlamlar taşıdığını göstermektedir. Bir devlet adamı, ülkesinin geleceğine ilişkin hedeflerinin gerçekleştiğini görürken kendi hayatının sonuna yaklaşmaktadır.
ATATÜRK'ÜN GÖREMEDİĞİ SONUÇ; 1939
10 Kasım 1938 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk hayatını kaybetti. Hatay Devleti kurulmuştu. Türk askeri birlikleri bölgeye girmişti. Türkiye'nin Hatay konusundaki diplomatik ve siyasi konumu güçlenmişti. Ancak Hatay henüz Türkiye'ye katılmamıştı. Atatürk'ün ölümünden sonra da Türkiye Cumhuriyeti, Hatay meselesine ilişkin politikalarını sürdürdü. İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı döneminde Fransa ile görüşmeler devam etti. 1939 yılında Avrupa'da savaş tehlikesinin giderek artması, Fransa'nın Türkiye ile ilişkilerine verdiği önemi daha da artırdı. 23 Haziran 1939 tarihinde Türkiye ile Fransa arasında Hatay'ın Türkiye'ye katılmasının önünü açan anlaşma imzalandı. 29 Haziran 1939 tarihinde Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı. 7 Temmuz 1939'da Hatay vilayetinin kurulmasına ilişkin kanun kabul edildi. Temmuz ayı içinde katılma süreci tamamlandı. Böylece Atatürk'ün yıllardır önem verdiği Hatay meselesi, onun ölümünden yaklaşık sekiz ay sonra Türkiye lehine sonuçlandı. Atatürk, bu son aşamayı göremedi. Ancak 1938 yılında elde edilen gelişmeler, 1939'daki sonucun hazırlanmasında önemli rol oynamıştı. Bu nedenle Hatay'ın Türkiye'ye katılması, yalnızca tek bir tarihte alınmış bir kararın sonucu değildir. 1921 Ankara Antlaşması'ndan başlayarak 1936 ve 1937 yıllarındaki diplomatik girişimlere, 1938'deki askeri ve siyasi gelişmelere ve 1939'daki anlaşmalara uzanan uzun bir sürecin ürünüdür. Atatürk bu sürecin en önemli aktörlerinden biri olmuş, ancak nihai sonucu görememiştir.
HATAY MÜCADELESİNİN ARDINDAKİ DEVLET ADAMLIĞI
Atatürk'ün Hatay meselesindeki yaklaşımı, onun yalnızca savaş meydanlarındaki askeri yetenekleriyle değerlendirilmemesi gerektiğini gösterir Milli Mücadele'nin ardından Türkiye'nin dış politikasında genel olarak barışçı yöntemlere, diplomatik müzakerelere ve uluslararası dengelerin gözetilmesine önem verilmişti. Hatay meselesi de bu anlayışın önemli örneklerinden biridir. Türkiye, bölgeye ilişkin taleplerini savunurken doğrudan geniş çaplı bir savaşa girişmedi. Milletler Cemiyeti sürecinden yararlandı. Fransa ile görüşmeler yürüttü. Avrupa'daki değişen güç dengelerini dikkate aldı. Gerektiğinde askeri kararlılığını gösterdi. Ve bütün bu araçları birlikte kullanarak Hatay'ın geleceğinde belirleyici rol oynadı. Bu süreçte Atatürk'ün kişisel kararlılığı önemliydi. Ancak başarıda Türk diplomatlarının, askeri yetkililerin, Hatay'daki siyasi aktörlerin ve dönemin uluslararası koşullarının da payı bulunuyordu. Tarihsel başarıları anlamak, yalnızca bir kişinin iradesini değil, o iradenin hangi koşullar altında ve hangi araçlarla sonuca ulaştığını da incelemeyi gerektirir. Atatürk'ün Hatay politikası, bu açıdan Türkiye Cumhuriyeti'nin erken dönem dış politikasının en dikkat çekici örneklerinden biridir.
BİR İNSANIN SON YOLCULUĞU; BİR MİLLETİN TARİHİNDE KALAN MÜCADELE
Mustafa Kemal Atatürk'ün 1938 yılında Mersin ve Adana'ya yaptığı son büyük yurt gezisi, bugün yalnızca tarih kitaplarında yer alan bir ziyaret olarak görülmemelidir. Bu yolculuk, ağır hastalığına rağmen devlet sorumluluklarını sürdürmeye çalışan bir insanın hayatındaki son önemli görevlerden biriydi. Atatürk, bu yolculuğa çıktığında Hatay meselesinin kesin olarak nasıl sonuçlanacağını bilmiyordu. Türkiye'nin diplomatik mücadelesi devam ediyor, Fransa ile anlaşmazlıklar sürüyor ve bölgenin geleceğine ilişkin önemli belirsizlikler bulunuyordu. Ancak o, Türkiye'nin kararlılığını göstermek için güney illerine gitmeyi tercih etti. Bu kararın ardında yalnızca kişisel bir istek değil, dönemin uluslararası koşulları içinde hesaplanmış bir siyasi strateji vardı. Atatürk, hastalığına rağmen Mersin ve Adana'da askeri birlikleri denetledi. Ardından İstanbul'a döndü. Bir daha Ankara'ya gidemedi. Bir daha büyük bir yurt gezisine çıkamadı. Bir daha Hatay'a ilişkin gelişmeleri sağlıklı günlerindeki gibi takip edebilecek durumda olamadı. Fakat 5 Temmuz 1938'de Türk askerinin Hatay'a girişini ve 2 Eylül 1938'de Hatay Devleti'nin kuruluşunu görebildi. Bu gelişmeler, onun hayatının son aylarında yaşanan önemli tarihsel başarılardı. Ve ölümünden sonra, 1939 yılında Hatay Türkiye'ye katıldı. Burada insanı düşündüren yalnızca bir toprak meselesinin çözülmesi değildir. Asıl dikkat çekici olan, Atatürk'ün hayatının son döneminde de Türkiye'nin geleceğine ilişkin meselelerle ilgilenmeyi sürdürmesidir. Çünkü bir devlet adamının tarihsel mirası, yalnızca kazandığı savaşlarla veya kurduğu kurumlarla ölçülmez. Bazen o miras, hayatının son aylarında hangi meseleleri öncelikli gördüğünde, hangi sorumlulukları üstlendiğinde ve kendisinden sonra devam edecek hangi süreçlerin temelini attığında da ortaya çıkar. Atatürk'ün Hatay mücadelesi, bu açıdan özel bir yere sahiptir. Ömrünün son yılında hastalığı ilerlemişti. Bedeni eski gücünü kaybetmeye başlamıştı. Doktorları dinlenmesini istiyordu. Ancak Türkiye'nin güney sınırındaki tarihsel mesele, onun devlet gündemindeki yerini koruyordu.
Sonunda Hatay Türkiye'ye katıldı. Fakat bu sonucun gerçekleştiği gün Mustafa Kemal Atatürk artık hayatta değildi. Belki de Hatay meselesinin Atatürk'ün yaşam öyküsündeki en hüzünlü yönü budur. İnsan, bütün hayatı boyunca uğruna mücadele ettiği bazı hedeflerin gerçekleştiğini görebilir. Bazılarının ise yalnızca yolunu açabilir. Son adımı kendisinden sonra gelenler atar. Atatürk, Hatay meselesinde o son adımı göremedi. Ama o adıma uzanan yolun açılmasında belirleyici bir rol oynadı. Ve tarih, bazen bir insanın başarısını yalnızca hayattayken gördükleriyle değil ölümünden sonra gerçekleşmesine katkı sağladıklarıyla da yazar. Mustafa Kemal Atatürk'ün Hatay mücadelesi, işte böyle bir hikayedir. Bir tarafta ilerleyen hastalık, diğer tarafta süren diplomasi. Bir tarafta giderek azalan yaşam gücü, diğer tarafta Türkiye'nin geleceğine ilişkin kararlılık. Ve sonunda, kurucusunun göremediği fakat onun döneminde yürütülen mücadelenin büyük katkısıyla gerçekleşen tarihsel bir sonuç. Hatay Atatürk'ün son yıllarında en fazla önem verdiği milli meselelerden biri olarak tarihe geçti. Onun bu mücadeledeki rolü, yalnızca bir bölgenin Türkiye'ye katılmasıyla değil, diplomasi, kararlılık ve uluslararası dengeleri birlikte değerlendiren devlet anlayışıyla da hatırlanmaktadır. Çünkü bazı mücadelelerin zafer gününü, o mücadeleyi başlatanlar göremez. Ama tarih, o günün hazırlanmasında kimlerin emeği bulunduğunu unutmaz.
Mustafa Kemal Atatürk'ün anısına, saygı ve minnetle…
