Gözlerinizi kapatıp kırmızı bir elma hayal edin. Parlak kabuğunu, yuvarlak şeklini ve sapını zihninizde görebiliyor musunuz? İnsanların büyük bölümü bunu farklı netlik düzeylerinde yapabilir. Ancak afantazi (aphantasia) olarak adlandırılan durumda kişi, ne kadar uğraşırsa uğraşsın zihninde bilinçli bir görsel görüntü oluşturamaz. Elmanın neye benzediğini bilir, onu tarif edebilir hatta çizebilir, fakat zihninde gerçekten bir elma görüntüsü belirmeyebilir.
Afantazi uzun süre bilim dünyasında fazla dikkat çekmeyen bir olguydu. Aphantasia terimi, nörolog Adam Zeman ve çalışma arkadaşlarının 2015 yılında yayımladığı araştırmayla modern bilimsel literatürde yaygınlaştı. Ancak zihinsel görüntü oluşturamayan insanların varlığı çok daha önce, 19. yüzyılda Francis Galton tarafından yapılan çalışmalar sırasında da fark edilmişti.
Afantaziyi anlamanın en zor taraflarından biri budur. Buradaki görememek, kişinin görme yetisinin bozuk olduğu anlamına gelmez. İnsan gerçek dünyayı normal biçimde görebilir. Sorun, görüntüyü zihinsel olarak yeniden oluşturma aşamasındadır. Örneğin afantazisi olan bir kişiye çocukluğunda yaşadığı ev sorulduğunda odaların nerede bulunduğunu, duvarların rengini veya mobilyaların yerini hatırlayabilir. Ancak bunları anlatırken zihninde evin fotoğrafına benzeyen bir görüntü bulunmayabilir. Bilgi oradadır fakat görsel deneyim olmayabilir. Bu nedenle afantazi, hafızanın tamamen kaybolmasıyla aynı şey değildir.
Bir Yakınınızın Yüzünü Zihninizde Göremediğinizi Düşünün
Afantazinin en şaşırtıcı taraflarından biri insan yüzleriyle ortaya çıkabilir. Kişi annesinin, eşinin veya yakın arkadaşının yüzünü gördüğünde onu tanıyabilir, fakat gözlerini kapattığında aynı yüzü zihninde canlandıramayabilir. Yüzün nasıl göründüğünü bilmek ile yüzün zihinsel görüntüsünü deneyimlemek birbirinden farklı süreçlerdir.
Üstelik afantazi herkeste aynı biçimde görülmez. Bazı kişiler yalnızca görsel imgeler oluşturmakta zorlanırken bazılarında zihinsel ses, koku, tat veya dokunma deneyimlerinin canlandırılması da daha zayıf olabilir. Dolayısıyla araştırmacılar afantaziyi giderek tek tip bir durumdan ziyade farklı özellikler gösterebilen bir zihinsel deneyim olarak incelemektedir.
Peki Rüyalarında Görüntü Var mı?
İşin en ilginç noktalarından biri rüyalardır. Afantazisi bulunan bazı insanlar görsel rüyalar görebildiklerini bildirmektedir. İlk bakışta bu durum çelişkili görünür. İnsan uyanıkken zihninde bir görüntü oluşturamıyor fakat uyurken görüntüler görebiliyor. Bu durum, istemli zihinsel imgeleme ile rüya sırasında kendiliğinden ortaya çıkan görüntülerin beyinde tamamen aynı mekanizmalara dayanmadığını düşündüren önemli gözlemlerden biridir. Bununla birlikte afantazisi bulunan herkesin rüya deneyimi aynı değildir, görsel rüyaların sıklığı ve canlılığı kişiden kişiye değişebilir.
Afantazi Bir Hastalık mı?
Afantazi genel olarak tek başına bir hastalık olarak değerlendirilmez. Birçok insan bunun kendisinde bulunduğunu yıllarca fark etmeden yaşayabilir. Çünkü çocukluğundan beri zihninde görüntü görmeyen biri, başkalarının gözümün önüne geldi veya zihnimde canlandırdım ifadelerini yalnızca mecaz sanabilir.
Çoğu vaka yaşam boyu var olan bir özellik olarak bildirilse de nadiren beyin hasarı veya bazı nörolojik olaylardan sonra ortaya çıkan edinilmiş afantazi vakaları da tanımlanmıştır. Bilim insanları bunun nedenlerini ve beyindeki karşılıklarını hala araştırmaktadır.
Belki de afantazi hakkındaki en büyük yanılgılardan biri, zihninde görüntü oluşturamayan insanların yaratıcı olamayacağı düşüncesidir. Afantazi yaratıcılığın yokluğu anlamına gelmez. Görsel sanatlar ve diğer yaratıcı alanlarda çalışan afantazili insanlar da bulunmaktadır. Bir insan zihninde ayrıntılı bir görüntü görmeden kavramlar, sözcükler, mekansal ilişkiler ve farklı düşünme yöntemleri üzerinden üretim yapabilir.
Afantazinin karşı ucunda ise son derece canlı zihinsel görüntüler oluşturabilen hiperfantazi (hyperphantasia) bulunur. Bazı insanlar hayal ettikleri bir sahneyi neredeyse gerçek bir görüntü kadar ayrıntılı deneyimlerken, bazıları yalnızca belirsiz şekiller görür. Afantazili kişilerde ise istemli görsel deneyim hiç oluşmayabilir veya son derece sınırlı olabilir. Bu nedenle afantazi insan zihni hakkında oldukça ilginç bir gerçeği ortaya koyuyor. Hepimiz aynı dünyaya bakıyor olabiliriz, fakat gözlerimizi kapattığımızda aynı zihinsel dünyayı yaşamıyoruz.
