Bir insan yıllarca birlikte yaşadığı eşinin adını unutabilir, çocuklarının yüzlerini tanımakta zorlanabilir, hatta kendi geçmişine ait önemli olayları hatırlayamayabilir. Ancak gençliğinde dinlediği bir şarkı çalmaya başladığında melodiyi takip edebilir, sözlere eşlik edebilir veya ritme uygun hareketler yapabilir. Alzheimer hastalığının en şaşırtıcı yönlerinden biri, hafızanın farklı türlerinin aynı hızda kaybolmamasıdır. Bir ismi hatırlamakla bir melodiyi tanımak, beynin birbirinden farklı ama birbiriyle bağlantılı sistemlerini kullanır. Bu nedenle bazı anılar silikleşirken müzikle kurulan bağ daha uzun süre korunabilir. Peki, yıllardır söylenmeyen bir şarkı nasıl hatırlanırken çok sevilen bir insanın adı unutulabilir?
Alzheimer hastalığı, beynin hafıza, düşünme ve günlük yaşam becerileriyle ilişkili bölgelerini zaman içinde etkileyen ilerleyici bir hastalıktır. Hastalığın erken dönemlerinde özellikle yeni anıların oluşmasında önemli görev üstlenen hipokampus ve çevresindeki yapılar zarar görür. Bu nedenle kişi yakın zamanda yaptığı bir konuşmayı, biraz önce tanıştığı birinin adını veya o gün yaşadığı bir olayı hatırlamakta güçlük çekebilir. Ancak hafıza tek bir merkezden yönetilmez. Bir şarkının melodisini tanımak, ritmini takip etmek, sözlerini söylemek ve o şarkıyla bağlantılı duyguları yaşamak farklı beyin ağlarının birlikte çalışmasını gerektirir. İşte müziğin bazı Alzheimer hastalarında daha uzun süre etkili olabilmesinin temel nedenlerinden biri budur.
Müzik dinlerken beynin yalnızca işitmeyle ilgili bölümleri çalışmaz. İşitsel korteks sesleri işlerken hareketle ilişkili bölgeler ritme tepki verebilir. Duygusal değerlendirmede rol oynayan yapılar müziğin yarattığı hislere katılır. Uzun yıllar boyunca tekrar edilen şarkılar ise öğrenilmiş ve otomatikleşmiş becerilerle ilişkili hafıza sistemlerinden de yararlanabilir. Örneğin bir kişi şarkının adını veya onu ilk kez nerede duyduğunu hatırlayamayabilir ama melodi başladığında sözlerin devamını söyleyebilir. Bunun nedeni, bir şarkıya eşlik etmenin her zaman geçmişteki belirli bir olayı bilinçli olarak hatırlamayı gerektirmemesidir. Beyin, tekrar yoluyla öğrenilmiş bazı örüntüleri kişisel anılardan farklı biçimlerde koruyabilir.
Bilimsel araştırmalar da müzikle ilişkili hafızanın Alzheimer hastalığında bazı koşullarda görece dayanıklı olabileceğini gösteriyor. Özellikle uzun yıllardır tanınan melodiler, kişinin yaşam öyküsüyle bağlantılı müzikler ve güçlü duygusal çağrışımlar taşıyan şarkılar daha belirgin tepkiler ortaya çıkarabiliyor. Bazı beyin görüntüleme çalışmaları, uzun süreli müzik belleğiyle ilişkili belirli bölgelerin Alzheimer'ın bazı etkilerine karşı görece daha az zarar görebildiğini düşündürüyor. Ancak bu durum beynin müzik hafızasını tamamen koruduğu anlamına gelmiyor. Hastalığın ilerleyen dönemlerinde şarkıları tanıma ve söyleme becerileri de etkilenebiliyor. Üstelik her hastanın müziğe verdiği tepki aynı değil. Dolayısıyla müzik hafızasının korunması, Alzheimer hastalığının değişmez bir özelliği olarak görülmemeli.
Müziğin etkileyici taraflarından biri de duygularla kurduğu güçlü ilişki. İnsanlar bazı şarkıları yalnızca melodileri için değil, hayatlarının belirli dönemleriyle özdeşleştirdikleri için hatırlar. Gençlik yıllarında dinlenen bir parça, düğünde çalınan bir şarkı veya çocukluk evinde sıkça duyulan bir türkü, yıllar sonra güçlü bir tanıdıklık hissi yaratabilir. Alzheimer hastası bir kişi bu müziğin hangi olayla bağlantılı olduğunu anlatamasa bile dinlerken gülümseyebilir, sakinleşebilir veya duygulanabilir. Bu tepki, mutlaka unutulmuş bir anının bütünüyle geri geldiği anlamına gelmez. Bazen tanıdık bir sesin oluşturduğu duygusal karşılık, kişinin yaşadığı deneyimi sözlerle açıklayabilmesinden bağımsızdır. Müzik, geçmişin bütün ayrıntılarını geri getirmeden de kişiye tanıdık bir duygu yaşatabilir.
Bu özellik, Alzheimer hastalarının bakımında müziğin destekleyici bir yöntem olarak kullanılmasına yönelik ilgiyi artırıyor. Kişinin sevdiği ve geçmişinden tanıdığı şarkılardan oluşturulan müzik listeleri, bazı hastalarda huzursuzluğun azalmasına, ruh halinin iyileşmesine ve sosyal etkileşimin artmasına yardımcı olabiliyor. Birlikte şarkı söylemek, ritim tutmak veya tanıdık bir melodiyi dinlemek, konuşmanın zorlaştığı durumlarda iletişim kurmanın farklı bir yolunu açabiliyor. Bununla birlikte müzik terapisi Alzheimer'ı iyileştirmiyor ve kaybolan hafızayı kalıcı olarak geri getirmiyor. Etkileri kişiden kişiye değişebiliyor. Bazı şarkılar olumlu duygular uyandırırken bazıları üzüntü, korku veya huzursuzluk yaratabiliyor. Bu nedenle müzik seçerken kişinin geçmişteki tercihlerini ve o andaki tepkilerini dikkate almak büyük önem taşıyor.
Alzheimer hastalığında bir ismin unutulması, o insana ilişkin bütün duygusal bağların da ortadan kalktığını göstermez. Bir kişi sevdiği insanın adını söyleyemese bile onun sesine, dokunuşuna veya birlikte dinledikleri bir şarkıya karşı tanıdıklık hissi gösterebilir. Yine de bu tepkilerden kişinin tam olarak neyi hatırladığını kesin biçimde çıkarmak mümkün değildir. Hafıza, yalnızca isimlerin, tarihlerin ve olayların saklandığı bir arşiv değildir. Aynı zamanda alışkanlıkların, duyguların, seslerin ve tekrar edilen deneyimlerin oluşturduğu karmaşık bir sistemdir. Alzheimer bu sistemin farklı parçalarını farklı zamanlarda etkiler. Bu yüzden bazen bir isim bulunamazken bir melodinin devamı kendiliğinden gelebilir. Müziğin gücü de burada ortaya çıkar: Sözcüklerle anlatılamayan bir tanıdıklık hissine ulaşmak için kimi zaman birkaç nota yeterli olabilir.
#Alzheimer #MüzikVeHafıza #Nörobilim #Beyin #Hafıza #MüzikTerapisi #Psikoloji #Bilim #Ekubo
