Daha Zeki Olsaydın, Daha Mutlu Mu Olurdun?
İnsanlığın en eski arzularından biri kendini geliştirmektir. Daha hızlı düşünmek, daha çok bilmek, daha az hata yapmak… Peki zekamızı olağanüstü biçimde artırabilseydik hayatımız gerçekten daha güzel olur muydu? Daniel Keyes’in Algernon’a Çiçekler romanı tam da bu soruyu rahatsız edici bir yerden sorar. Hikâyenin merkezindeki Charlie Gordon, zihinsel kapasitesi sınırlı bir yetişkindir ve çevresindeki insanların kendisinden daha zeki olduğunun farkındadır. Onlar gibi olmayı, daha iyi anlamayı ve öğrenmeyi ister. Bilim insanlarının geliştirdiği deneysel bir operasyon ona bu fırsatı verdiğinde Charlie’nin hayali gerçekleşmeye başlar. Fakat roman kısa süre içinde zekânın insana yalnızca cevaplar vermediğini, daha önce göremediği gerçekleri de gösterdiğini anlatan çok daha karanlık bir hikâyeye dönüşür.
Charlie’nin zekası yükseldikçe dünya değişmez, onun dünyayı görme biçimi değişir. Daha önce arkadaşlık sandığı bazı ilişkilerin aslında alay içerdiğini, insanların onu küçümsediğini ve kimi zaman eğlence malzemesi olarak gördüğünü anlamaya başlar. Geçmişte yaşadığı olayları yeni zihinsel kapasitesiyle yeniden değerlendirdikçe çocukluğunun ve ailesiyle ilişkisinin acı tarafları da görünür hâle gelir. Burada Keyes çok güçlü bir terslik kurar. Charlie eskiden birçok şeyi anlayamadığı için incinmediğini düşünürken, artık anlayabildiği için acı çekmeye başlar. Bilgi onu özgürleştirir ama aynı zamanda geçmişinin kapısını açar. Roman böylece zekayı basitçe bir üstünlük olarak değil, insanın hem dünyayı hem de kendisini daha çıplak görmesine neden olabilecek bir farkındalık biçimi olarak ele alır.
Charlie zamanla olağanüstü bir öğrenme hızına ulaşır, bilimsel çalışmaları anlayabilecek, yabancı diller öğrenebilecek ve kendisini inceleyen araştırmacıların çalışmalarını sorgulayabilecek seviyeye gelir. Fakat zihinsel olarak insanların önüne geçtikçe onlara yaklaşması değil, bazı bakımlardan onlardan uzaklaşması dikkat çekicidir. Bir zamanlar kendisini yetersiz hissettiği insanların eksikliklerini artık çok daha kolay görür. Zekası büyürken sosyal dünyası aynı hızda büyümez. Keyes’in romanının çarpıcı taraflarından biri de burada ortaya çıkar: Bir insanın başkalarını anlayabilecek kadar zeki olması, onlarla bağ kurabileceği anlamına gelmez. Charlie’nin aradığı şey başlangıçta zekâ gibi görünse de hikâye ilerledikçe aslında kabul edilmek, sevilmek ve diğer insanlar arasında kendisine bir yer bulmak istediği anlaşılır.
Romanın adındaki Algernon ise sıradan bir laboratuvar faresi değildir. Charlie’den önce benzer deneysel müdahaleye maruz bırakılmış ve zihinsel yetenekleri artırılmıştır. Charlie başlangıçta labirentleri çözmekte kendisini geçen Algernon’u rakibi gibi görürken zamanla aralarında sembolik bir bağ oluşur. Çünkü farenin yaşadığı değişimler Charlie için kendi geleceğinin habercisine dönüşür. Algernon’un davranışlarında bozulmalar ortaya çıktığında deneyin başarısının kalıcı olmayabileceği ihtimali belirir. Charlie artık yalnızca deneyin sonucu olan kişi değildir, kendi zihninde meydana gelen süreci inceleyebilecek kadar gelişmiş bir araştırmacıdır. Ve belki de hikâyenin en acımasız noktası budur. Başına ne geleceğini anlayabilecek zekaya ulaşırken, bunu durduramayabileceğini de fark eder.
Algernon’a Çiçekler bu nedenle yalnızca zeka artırılabilir mi, sorusuyla ilgili bir bilimkurgu romanı değildir. Keyes, zeka ile insan değeri arasındaki ilişkiyi sorgular. Charlie daha düşük bilişsel kapasiteye sahipken daha az mı insandır? Olağanüstü zekâya ulaştığında daha değerli bir insana mı dönüşür? Çevresindeki insanların ona davranışlarının değişmesi, asıl problemin Charlie’de değil toplumun zekâya yüklediği değerde olabileceğini düşündürür. Romanın yayımlandığı dönemden bugüne etkisini korumasının nedenlerinden biri de budur: Teknoloji değişse bile insanların daha başarılı, daha yetenekli, daha kusursuz olma arzusu değişmemiştir. Charlie’nin hikayesi ise bu arzunun sonunda bizi rahatsız edici bir soruyla karşı karşıya bırakır. Her eksikliğimizi ortadan kaldırabilseydik gerçekten daha mutlu insanlar mı olurduk?
Daniel Keyes hikayeyi Charlie’nin yazdığı ilerleme raporları üzerinden anlatır ve romanın biçimi de Charlie’nin zihinsel değişimini okuyucuya hissettirir. Başlangıçtaki anlatım ile ilerleyen bölümlerdeki dil arasındaki dönüşüm, zekadaki değişimin yalnızca anlatılmasını değil adeta metnin içinde görülmesini sağlar. Bu nedenle Algernon’a Çiçekler sonunda insanı zekadan daha temel bir meseleyle baş başa bırakır. Bir insanı değerli yapan şey ne kadar bildiği midir, yoksa hissedebilmesi, bağ kurabilmesi ve başka bir insan tarafından olduğu haliyle kabul edilebilmesi mi? Charlie daha fazlasını öğrendikçe hayatın bütün cevaplarına yaklaşmaz, aksine cevaplanması daha zor sorularla karşılaşır. Belki de insanın en büyük yanılgısı, daha çok bilmenin mutlaka daha iyi bir hayat anlamına geleceğini düşünmesidir.
