Tanrıların Sunduğu Hayatı Neden Reddetti?

İnsan neden ölümlüdür ve eğer bir gün ölümsüzlük gerçekten önüne konsa onu tanıyabilir mi? Mezopotamya’nın binlerce yıllık anlatıları arasında bu soruya şaşırtıcı derecede karanlık bir cevap veren bir hikaye vardır. Adapa’nın hikayesi. Gılgamış kadar ünlü değildir, büyük savaşlardan veya görkemli fetihlerden söz etmez fakat merkezine çok daha rahatsız edici bir ihtimali yerleştirir. Çünkü Adapa’nın anlatısında insan ölümsüzlüğü zorla kaybetmez, ondan kaçmaz ve onu elde etmek için başarısız bir yolculuğa da çıkmaz. Ölümsüzlük olabilecek şey onun karşısına kadar gelir fakat Adapa kendisine verilen bir uyarıya güvendiği için onu kendi elleriyle geri çevirir. Adapa eski Mezopotamya geleneğinde sıradan bir insan olarak tasvir edilmez. Eridu kentinin ve bilgelikle ilişkilendirilen tanrı Ea’nın, yani Sümer geleneğindeki Enki’nin koruması altındadır olağanüstü bir kavrayışa, ritüel bilgisine ve bilgeliğe sahip olduğu anlatılır. Fakat burada çok önemli bir ayrıntı vardır. Adapa’ya bilgelik verilmiştir, ölümsüzlük değil.

Belki de bütün hikayenin düğümü tam olarak bu ayrımda saklıdır. Anlatıya göre Adapa, Eridu’da görevlerini yerine getirirken balık tutmak amacıyla denize açılır. Her şey başlangıçta olağandır, fakat Güney Rüzgarı teknesini devirdiğinde Adapa öfkelenir ve sahip olduğu olağanüstü güçle Güney Rüzgarı’nın kanadını kırar. Bunun sonucunda rüzgar günler boyunca esemez ve göğün düzenindeki bu sıra dışı bozulma sonunda en yüce tanrılardan Anu’nun dikkatini çeker. Anu tek bir şeyi öğrenmek ister. Güney Rüzgarı neden esmiyor Soruşturulduğunda olayın arkasında Adapa’nın bulunduğu anlaşılır ve Adapa hesap vermek üzere göğe, Anu’nun huzuruna çağrılır. İşte anlatının gerçek gerilimi burada başlar. Adapa’nın koruyucusu Ea, öğrencisinin gökte karşılaşacağı tehlikeyi bildiğini düşünmektedir ve ona ne yapması gerektiğini ayrıntılı biçimde anlatır. Adapa yas giysileri giyecek, göğün kapısında karşılaşacağı Tammuz ve Gizzida’nın sempatisini kazanacak, onların desteği sayesinde Anu’nun öfkesi yumuşayacaktır. Ancak Ea’nın verdiği talimatların arasında hayati önemde başka bir uyarı daha vardır.

Adapa’ya gökte kendisine yiyecek ve içecek sunulabileceğini, fakat bunları kesinlikle kabul etmemesi gerektiğini söyler. Çünkü Ea’ya göre bunlar ölümün yiyeceği ve ölümün suyudur. Adapa öğretmenine güvenir. Göğe çıktığında olaylar büyük ölçüde Ea’nın söylediği biçimde gelişir. Kapıdaki ilahi varlıklarla karşılaşır, onların desteğini kazanır ve sonunda Anu’nun huzuruna çıkar. Fakat burada beklenmedik bir değişiklik meydana gelir. Anu yalnızca öfkeli değildir karşısındaki insanın olağanüstü bilgeliğini ve durumunu gördüğünde ona farklı davranmaya karar verir. Adapa’nın önüne yiyecek getirilir. Ardından su. Fakat Adapa dokunmaz. Çünkü ona bunların ölüm getireceği söylenmiştir. Trajedi tam burada sessizce gerçekleşir. Anlatının yaygın yorumuna göre Adapa’nın önüne getirilen şey ölüm değil, tam tersine yaşamın yiyeceği ve yaşamın suyudur. Başka bir ifadeyle, Adapa belki de insanın ulaşabileceği en büyük armağanın birkaç adım ötesindedir. Fakat neyle karşı karşıya olduğunu bilmediğinden kendisine öğretilen talimata sadık kalır ve sunulanları reddeder.

Anu onun bu davranışı karşısında şaşırır. Çünkü Adapa, kendisine sunulan yaşamı kabul etmemiştir. Böylece göğe olağanüstü bilgeliğe sahip ölümlü bir insan olarak çıkan Adapa, yine ölümlü bir insan olarak dünyaya geri döner. Hikayeyi büyüleyici yapan nokta yalnızca ölümsüzlüğün kaybedilmiş olması değildir. Asıl soru, Ea’nın Adapa’ya neden böyle bir uyarı verdiğidir. Ea gerçekten Adapa’yı korumaya mı çalışıyordu? Yoksa onun ölümsüz olmasını istemiyor muydu? Bu sorunun kesin bir cevabı yoktur ve metnin günümüze parçalı biçimde ulaşmış olması yorum alanını daha da genişletir. Bu nedenle Adapa anlatısını basitçe tanrılar insanı kandırdı şeklinde okumak yanıltıcı olabilir. Araştırmacılar hikayenin ayrıntıları ve özellikle Ea’nın niyeti konusunda farklı yorumlar geliştirmiştir dolayısıyla burada kesin bir komplodan değil, binlerce yıllık bir metnin bıraktığı bilinçli ya da metnin kayıp bölümlerinden kaynaklanan güçlü bir belirsizlikten söz etmek daha doğrudur.

Fakat anlatının altında daha büyük bir düşünce bulunmaktadır. Bilmek ile sonsuza kadar yaşamak aynı şey değildir. Adapa bilgedir Tanrıların dünyasına yaklaşabilecek kadar bilgilidir, ilahi düzen hakkında sıradan insanların sahip olmadığı şeyleri bilir ve hatta doğanın bir kuvvetine karşı koyabilecek kadar olağanüstü bir konuma sahiptir. Buna rağmen aşamayacağı bir sınır vardır ölüm. Bu nedenle Adapa anlatısı, Gılgamış Destanı’yla birlikte düşünüldüğünde daha da ilginç hale gelir. Gılgamış ölümsüzlüğün peşinden koşar fakat onu elde edemez. Adapa’nın önüne ise yaşam ihtimali gelir fakat o bunu kabul etmez. İki anlatının yolları farklıdır, ancak sonunda insan aynı sınırın önünde durur. Ölümlülük. Adapa hikayesinin bir başka çarpıcı yönü de insan ile bilgi arasındaki ilişkiye dair bıraktığı paradokstur. Adapa’nın sahip olduğu bilgi onu sıradan insanlardan ayırır, fakat tam da güvendiği bilgi onun kararını belirler. Ona bunu yersen ölürsün denildiği için yememesi mantıklıdır yani Adapa aptalca davranmaz. Elindeki bilgiye göre doğru kararı verir.

Fakat bilgi yanlışsa, doğru karar bile felakete dönüşebilir. Belki de anlatının bugün bile bu kadar güçlü hissedilmesinin nedeni budur Çünkü hikaye yalnızca binlerce yıl önce yaşamış bir insanın tanrılar karşısındaki durumundan söz etmez aynı zamanda insanın bilgiyi kimden aldığı, otoriteye ne kadar güvenebileceği ve bir karar verirken gerçeğin tamamını bilip bilmediği gibi çok daha eski ve hala güncel soruları ortaya çıkarır. Daha da çarpıcısı, Adapa’nın neyi kaybettiğini o anda gerçekten anlayıp anlamadığıdır. Bir savaş kaybetmez. Bir hazinesi çalınmaz. Bir düşman tarafından yenilmez. Sadece önündeki yiyeceğe ve suya dokunmaz. Ve bazen kadim anlatılardaki en büyük trajediler tam da böyle gerçekleşir büyük bir gürültüyle değil, yanlış olduğunun farkına bile varılmayan küçük bir kararla. Adapa anlatısı bu nedenle Mezopotamya mitolojisinin en düşündürücü insan hikayelerinden biri olarak kalmıştır. Bir tarafta insanı bilgeliğe yaklaştıran Ea, diğer tarafta göğün hakimi Anu, ikisinin arasında ise kendisine söylenene güvenerek hareket eden ölümlü bir insan vardır. Fakat hikaye bittiğinde geriye rahatsız edici bir soru kalır

Adapa ölümsüzlüğü gerçekten kaybetmiş miydi, yoksa insanın hiçbir zaman sahip olmaması gereken bir şeye yalnızca birkaç saniyeliğine yaklaşmasına mı izin verilmişti? Binlerce yıl sonra bile kesin olarak cevaplayamadığımız soru budur. Ve belki Adapa’nın hikayesini unutulmaktan kurtaran şey de tam olarak budur. İnsanlığın en eski hayallerinden biri olan ölümsüzlük, bu anlatıda uzaklarda saklanan bir sır değildir. Bir insanın önüne kadar gelir. Adapa elini uzatmaz. Ve kapı yeniden kapanır.