Bir savaşın başlamasıyla sona ermesi arasında yalnızca 38 dakika olabilir mi? 27 Ağustos 1896 sabahı Doğu Afrika kıyılarındaki Zanzibar'da yaşananlar, bu sorunun tarihteki en çarpıcı örneklerinden birini oluşturdu. İngiliz savaş gemilerinin Zanzibar Sultanlığı'na karşı başlattığı bombardıman, bir saat bile dolmadan sona erdi. Tarihe İngiltere-Zanzibar Savaşı olarak geçen bu çatışma, yaygın kabul gören 38 dakikalık süresiyle kayıtlara geçen en kısa savaş olarak anılmaya başladı. Ancak bu kısa sürenin ardında bir taht mücadelesi, sömürgeci güçlerin çıkar çatışmaları ve yüzlerce insanın hayatını etkileyen ağır bir yıkım bulunuyordu.
19. yüzyılın sonlarında Zanzibar, Hint Okyanusu'nun önemli ticaret merkezlerinden biriydi. Afrika'nın doğu kıyılarında yer alan bu ada bölgesi, deniz ticareti ve stratejik konumuyla Avrupa devletlerinin ilgisini çekiyordu. Özellikle İngiltere ve Almanya, Doğu Afrika üzerindeki nüfuzlarını genişletmeye çalışıyordu. 1890 yılında iki devlet arasında yapılan anlaşmayla Zanzibar, İngiliz nüfuz alanında kaldı ve İngiliz himayesi altına girdi. Sultanlık varlığını sürdürmesine rağmen yönetimde kimin söz sahibi olacağı konusunda İngiltere belirleyici bir güç haline gelmişti.
25 Ağustos 1896 tarihinde İngiltere ile yakın ilişkileri bulunan Sultan Hamad bin Thuwaini'nin ölümü, bölgede siyasi krize yol açtı. Sultanlığın yönetimini ele geçirmek isteyen Khalid bin Barghash, İngilizlerin onayını almadan saraya yerleşerek kendisini yeni sultan ilan etti. Ancak İngiliz yönetimi Khalid'in tahta çıkmasını kabul etmiyordu. İngiltere, kendi çıkarlarına daha uygun gördüğü Hamoud bin Mohammed'i destekliyordu. Böylece Zanzibar'daki taht mücadelesi, kısa sürede askeri bir hesaplaşmaya dönüştü.
İngiliz yetkililer, Khalid bin Barghash'a sarayı terk etmesi, silahlı kuvvetlerini dağıtması ve bayrağını indirmesi için ültimatom verdi. Son süre 27 Ağustos sabahı saat 09.00 olarak belirlendi. Khalid ise geri çekilmedi. Saray çevresinde yaklaşık 2.800 kişilik bir kuvvet toplandı. Savunma için toplar ve makineli tüfekler hazırlandı. Limanda bulunan Zanzibar'a ait Glasgow adlı kraliyet yatı da savunmanın bir parçasıydı. Ancak karşılarında modern toplarla donatılmış İngiliz savaş gemileri bulunuyordu. İki taraf arasındaki askeri güç farkı son derece büyüktü.
27 Ağustos 1896 sabahı saat 09.00'da verilen süre doldu. Kısa süre sonra İngiliz donanması sarayı bombalamaya başladı. Denizden açılan yoğun topçu ateşi, sarayın ahşap bölümlerinde yangınlara ve büyük hasara neden oldu. Zanzibar'ın savunma topları etkisiz hale getirildi. Glasgow adlı gemi İngiliz savaş gemilerine ateş açtı ancak kısa sürede vurularak battı. Sarayı savunan kuvvetlerin direnişi, İngiliz donanmasının ateş gücü karşısında sürdürülemedi.
Bombardıman başladığında saat yaklaşık 09.02'ydi. Yaygın kabul gören anlatıma göre çatışma saat 09.40 civarında sona erdi. Böylece savaş yalnızca 38 dakika sürmüş oldu. Bununla birlikte tarihsel kaynaklarda 40, 43 veya 45 dakika gibi farklı süreler de bulunmaktadır. Bu farklılık, çatışmanın başlangıç ve bitiş anlarının hangi olaylara göre belirlendiğinden kaynaklanmaktadır. Ancak bütün anlatımların ortak noktası, savaşın bir saatten kısa sürmesidir.
Savaşın kısa sürmesi, sonuçlarının hafif olduğu anlamına gelmiyordu. Zanzibar tarafında yaklaşık 500 kişinin öldüğü veya yaralandığı tahmin edilmektedir. İngiliz tarafında ise bir denizci yaralanmıştı. Sultanlık sarayı ağır hasar görmüş, savunma kuvvetleri dağıtılmış ve limandaki kraliyet yatı batırılmıştı. Yaklaşık 38 dakikalık çatışma, iki taraf arasındaki askeri güç eşitsizliğini açık biçimde ortaya koymuştu.
Khalid bin Barghash, bombardıman sırasında saraydan ayrılarak Alman Konsolosluğu'na sığındı. Daha sonra Almanların yardımıyla bölgeden uzaklaştırıldı. İngiltere ise desteklediği Hamoud bin Mohammed'i Zanzibar tahtına çıkardı. Böylece savaşın başlangıcındaki siyasi anlaşmazlık, İngiliz yönetiminin istediği biçimde sonuçlandı. Zanzibar Sultanlığı kağıt üzerinde varlığını sürdürse de İngiliz nüfuzu daha da güçlendi.
İngiltere-Zanzibar Savaşı, yalnızca askeri tarihin sıra dışı bir kaydı değildir. Aynı zamanda 19. yüzyılın sonlarında Afrika'da yaşanan sömürgeci güç mücadelelerinin de dikkat çekici örneklerinden biridir. Avrupa devletlerinin bölgesel çıkarları, yerel yönetimlerin bağımsız karar alma imkanlarını sınırlandırmıştı. Zanzibar'da yaşanan çatışma, bir hükümdarın tahta çıkmasının bile yabancı bir devletin askeri müdahalesine neden olabildiğini gösteriyordu.
Tarihte yıllarca, hatta nesiller boyunca devam eden savaşlar yaşandı. İngiltere-Zanzibar Savaşı ise yalnızca dakikalarla ölçülen süresiyle diğerlerinden ayrıldı. Fakat bu olayın asıl dikkat çekici yönü, bir savaşın ne kadar kısa sürebileceğinden çok, böylesine kısa bir zaman diliminde ne kadar büyük siyasi ve insani sonuçlar doğurabileceğidir. 27 Ağustos 1896 sabahı başlayan çatışma, bir saat dolmadan sona erdi. Zanzibar'ın siyasi geleceği ise bu 38 dakikanın ardından uzun yıllar boyunca İngiliz etkisi altında şekillendi.
