30 Ağustos Zafer Bayramı’nı anlamak için yalnızca 30 Ağustos 1922 sabahına bakmak yetmez. Çünkü o zafer, birkaç günde kazanılmış bir meydan savaşından çok daha fazlasıdır. Arkasında yıllarca süren savaşlar, yoksulluk, işgaller, kaybedilen insanlar, dağılan aileler ve geleceğinin ne olacağını bilmeyen bir toplum vardır. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Anadolu'nun çeşitli bölgeleri işgal edilmiş Osmanlı Devleti fiilen çözülme sürecine girmiş ve Türk milletinin siyasal geleceği büyük bir belirsizliğin içine sürüklenmişti. Böyle bir ortamda başlayan Millî Mücadele, yalnızca toprakları geri alma savaşı değil, bir milletin kendi geleceği üzerinde yeniden söz sahibi olma mücadelesiydi.
Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıyla sembolleşen süreç, kısa zamanda Anadolu’nun farklı bölgelerinde ortaya çıkan direniş iradesinin ortak bir siyasal hedef etrafında birleşmesine dönüştü. Erzurum ve Sivas kongreleri, Ankara’da Büyük Millet Meclisinin açılması ve düzenli ordunun kurulması, mücadelenin yalnızca askerî değil aynı zamanda siyasal ve toplumsal bir örgütlenme olduğunu gösteriyordu. Artık mesele yalnızca bir ordunun başka bir orduyla savaşı değildi. Anadolu'nun köylüsü öğretmeni kadını, esnafı, askeri, subayı; farklı imkânlarla aynı tarihsel mücadelenin parçası hâline geliyordu. Bu nedenle Kurtuluş Savaşı'nın en önemli özelliklerinden biri, devletin geleceği ile halkın kaderinin giderek aynı noktada birleşmesiydi.
Bu mücadele kolay kazanılmadı. İnönü savaşları, Sakarya Meydan Muharebesi ve aylar süren hazırlık dönemi, nihai zaferin basamaklarını oluşturdu. Sakarya'dan sonra hemen saldırıya geçilmemesi bile Mustafa Kemal Paşa'nın askerî stratejisinin önemli parçalarından biriydi. Ordu hazırlanmalı, eksikler tamamlanmalı ve yapılacak taarruz kesin sonuç verecek güçte olmalıydı. Nitekim Mustafa Kemal Paşa, 1922'de Mecliste yaptığı değerlendirmede yarım hazırlıkla girişilecek bir taarruzun hiç taarruz etmemekten daha kötü olacağını ifade etmişti. Büyük Taarruz böyle bir sabrın, hazırlığın ve ortak iradenin ardından geldi.
26 Ağustos 1922 sabahı Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa Kocatepe'deydi Büyük Taarruz başladı. Günler süren çarpışmaların ardından 30 Ağustos'ta Dumlupınar'daki Başkomutan Meydan Muharebesi kesin Türk zaferiyle sonuçlandı. Ardından başlayan takip harekâtıyla Türk ordusu 9 Eylül'de İzmir'e ulaştı. Mustafa Kemal'in daha sonra bu harekâtı Türk milletinin “hürriyet ve istiklal fikrinin ölümsüz bir abidesi” olarak nitelemesi, 30 Ağustos'un neden yalnızca askerî bir başarı olarak görülemeyeceğini de anlatıyordu.
Fakat 30 Ağustos'un asıl büyüklüğü, belki de savaş meydanının ötesinde başlar. Çünkü bir savaşı kazanmak ile bir gelecek kurmak aynı şey değildir. Anadolu'dan işgal kuvvetlerinin çıkarılması yeni bir soruyu beraberinde getiriyordu: Bu zaferin üzerine nasıl bir ülke kurulacaktı? Millî Mücadele'nin egemenlik anlayışı ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin ortaya çıkışı, bu soruya verilecek cevabın temelini daha savaş devam ederken oluşturmaya başlamıştı. Askerî bağımsızlığın ardından siyasal bağımsızlığın kurumsallaştırılması gerekiyordu. 30 Ağustos böylece 29 Ekim 1923'te ilan edilecek Cumhuriyet'e uzanan yolun en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Sosyolojik açıdan bakıldığında ise yaşanan dönüşüm daha da çarpıcıdır. Yıllarca savaşmış, nüfusu azalmış, ekonomik kaynakları son derece sınırlı bir toplumdan yeni bir ulus-devlet kurulmaya çalışılıyordu. Cumhuriyet yalnızca yeni bir yönetim biçimi olarak düşünülmedi; hukuk, eğitim, bilim, ekonomi ve toplumsal yaşamda kapsamlı bir dönüşüm hedeflendi. Eğitimin yaygınlaştırılması, hukuk sisteminin yeniden düzenlenmesi, kadınların kamusal ve siyasal hayattaki konumunun güçlenmesi ve bilimsel düşüncenin önem kazanması gibi adımlar, bağımsızlığın yalnızca sınırları korumakla tamamlanamayacağı düşüncesinin sonucuydu. Savaş meydanında kazanılan egemenliğin toplumsal hayatta da karşılığının bulunması gerekiyordu.
Bu nedenle Mustafa Kemal Atatürk'ü ve silah arkadaşlarını anarken yalnızca büyük komutanların isimlerini değil, onların arkasında duran büyük toplumsal iradeyi de hatırlamak gerekir. Cephede savaşan asker kadar, cephane taşıyanların; üretmeye devam eden köylünün, evladını cepheye gönderen ailenin, Anadolu'nun farklı şehirlerinde mücadeleye destek veren isimsiz insanların da payı vardı Tarih çoğu zaman komutanların ve büyük kararların isimlerini kaydeder; fakat bir milletin kaderini değiştiren mücadeleler, adı hiçbir kitaba girmeyen insanların fedakârlıkları olmadan kazanılamaz. 30 Ağustos bu bakımdan ordu ile milletin ortak iradesinin zaferidir.
Belki bugün 30 Ağustos'u yeniden düşünürken kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur: Bir millet hangi koşullarda yeniden ayağa kalkabilir? Para az olabilir, imkânlar sınırlı olabilir, ülke yorgun olabilir. Fakat ortak bir gelecek fikri, örgütlenme yeteneği, akılcı liderlik ve bağımsız yaşama iradesi varsa tarih başka türlü yazılabilir. Millî Mücadele'nin sosyolojik mirası biraz da burada saklıdır İnsanları bir toplum yapan yalnızca aynı topraklarda yaşamaları değildir; gerektiğinde ortak bir gelecek uğruna sorumluluk alabilmeleridir.
30 Ağustos bu yüzden yalnızca geçmişte kazanılmış büyük bir zaferin yıldönümü değildir. Bugün sahip olduğumuz bağımsızlığın hangi şartlarda elde edildiğini hatırlatan tarihsel bir hafızadır. Cumhuriyet'in ve çağdaş Türkiye idealinin ardında kendiliğinden gerçekleşmiş bir tarih değil; bedel ödemiş insanların emeği, kararlılığı ve cesareti vardır. Bugünden geçmişe baktığımızda onların yaşadığı yokluğu belirsizliği ve korkuyu bütünüyle hissedebilmemiz belki mümkün değildir. Fakat bugün özgür bir ülkede geleceğimizi tartışabiliyorsak bunu mümkün kılan mücadeleyi anlamaya çalışmak bizim tarihsel sorumluluğumuzdur.
30 Ağustos'u kutlamak bu nedenle yalnızca bayrak asmak, tören yapmak ya da geçmişte kazanılmış bir savaşı hatırlamak değildir Bağımsızlığın değerini bilmektir. Cumhuriyet'in hangi koşullardan doğduğunu unutmamaktır. Akla, bilime, eğitime ve çağdaşlaşmaya yönelen bir ülke idealinin hangi büyük mücadelenin ardından mümkün olduğunu hatırlamaktır.
Başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları olmak üzere, Millî Mücadele'nin cephede ve cephe gerisindeki bütün kahramanlarını; adı bilinen ve bilinmeyen, bu ülkenin bağımsızlığı uğruna mücadele eden bütün insanları saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz. Çünkü bazı zaferler yalnızca bir savaşı bitirmez. Bir milletin geleceğini başlatır.
30 Ağustos Zafer Bayramımız kutlu olsun.
