1980 yılı bugün geriye dönüp baktığımızda eski otomobillerin, kasetçaların, tüplü televizyonların, çevirmeli telefonların ve kendine özgü kıyafetlerin hatırlandığı nostaljik bir dönem gibi görünebilir, fakat aslında bu yıl dünyanın siyasi, ekonomik, teknolojik ve kültürel açıdan büyük bir dönüşümün eşiğinde durduğu, bir tarafta 1970’lerin krizlerinin ağırlığını taşırken diğer tarafta birkaç yıl sonra günlük hayatı tamamen değiştirecek yeni bir çağın kapısını araladığı oldukça önemli bir dönüm noktasıydı. 1980’de dünya bugünkünden çok daha yavaş iletişim kuruyordu cep telefonu sıradan insanın hayatında yoktu, internet henüz evlere girmemişti, birine ulaşamadığınızda birkaç saniye sonra mesaj göndermek gibi bir seçeneğiniz bulunmuyordu ve insanlar haber almak için gazeteleri, radyoyu ve belirli saatlerde yayın yapan televizyon kanallarını takip ediyordu. Fotoğraf çekmek bile bugünkü kadar sıradan değildi, çünkü çektiğiniz görüntüyü anında göremiyor, filmin bitmesini, banyo edilmesini ve fotoğrafların basılmasını bekliyordunuz. Belki de bu nedenle o yıllardan kalan her fotoğrafın bugün farklı bir ağırlığı vardır insanlar yüzlerce görüntü arasından en iyisini seçmiyor, gerçekten yaşadıkları bir anı birkaç kareyle geleceğe bırakıyordu.
Sokakların görüntüsü de bambaşkaydı. Köşeli hatlara sahip otomobiller, büyük krom tamponlar, analog göstergeler, neon tabelalar, sigara dumanının eksik olmadığı kafeler, plakçılar, kasetçiler ve vitrinleri seyrederek dolaşan kalabalıklar dönemin şehir kültürünü oluşturuyordu. Müzik artık yalnızca plaklardan değil, giderek daha fazla kasetlerden dinleniyor taşınabilir müzik fikri özellikle Sony Walkman gibi cihazlarla insanların müzikle ilişkisini değiştiriyordu. İnsan ilk kez sevdiği şarkıları yanında taşıyabiliyor, kalabalığın ortasında kulaklığını takıp kendisine ait küçük bir dünya kurabiliyordu. Fakat 1980 yalnızca renkli kıyafetlerin, disko ışıklarının ve nostaljik otomobillerin yılı değildi. Dünya, Soğuk Savaş’ın son derece gergin dönemlerinden birini yaşıyor, Amerika Birleşik Devletleri ile Sovyetler Birliği arasındaki rekabet yalnızca silahlanmada değil bilimden spora, uzay çalışmalarından propagandaya kadar hayatın hemen her alanında hissediliyordu. Sovyetler Birliği’nin Afganistan’a müdahalesinin ardından uluslararası gerilim yükselmiş, Moskova’da düzenlenen 1980 Yaz Olimpiyatları birçok ülkenin boykotuyla siyasetin sporun içine ne kadar güçlü biçimde girebildiğini göstermişti.
Türkiye açısından ise 1980 çok daha ağır ve unutulması güç bir anlam taşıyordu. Ülke uzun süredir devam eden siyasi şiddet, ekonomik sorunlar toplumsal kutuplaşma ve istikrarsızlıkla mücadele ederken 12 Eylül 1980’de Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Darbenin ardından siyasi hayat büyük ölçüde yeniden şekillendi siyasi partiler kapatıldı, çok sayıda insan gözaltına alındı ve tutuklandı, ağır insan hakları ihlalleri yaşandı ve sonraki yılların siyasal düzenini belirleyecek yeni bir dönem başladı. Bu nedenle Türkiye’de “1980” denildiğinde yalnızca bir yıl değil, toplumsal hafızada derin izler bırakan büyük bir kırılma da hatırlanır. Aynı yıl dünyanın başka bir köşesinde ise geleceğin sessiz habercileri ortaya çıkıyordu Kişisel bilgisayarlar henüz çoğu ev için yabancı ve pahalı cihazlardı, ancak bilgisayar teknolojisi artık yalnızca büyük şirketlerin, devlet kurumlarının ve üniversitelerin kullandığı dev makineler olmaktan çıkmaya başlamıştı. 1980’de insanların büyük bölümü bunun farkında değildi ama birkaç yıl içerisinde bilgisayarlar ofislere, ardından evlere girecek; sonraki on yıllarda internet, cep telefonları ve dijital teknolojiler insanlığın iletişim biçimini baştan aşağı değiştirecekti.
Televizyon da giderek daha güçlü bir kültürel merkez haline geliyordu. Ailelerin aynı saatte aynı programı izlemesi, ertesi gün insanların aynı televizyon programını konuşması ve milyonlarca kişinin aynı haber bülteninden dünyayı öğrenmesi, bugün parçalanmış dijital medya düzeninde giderek yabancılaştığımız ortak bir izleme kültürü yaratıyordu. Kanal değiştirmek bile bugünkü sonsuz seçenekler arasında gezinmek anlamına gelmiyor televizyonun sunduğu sınırlı dünyanın içerisinde insanlar aynı görüntülere, aynı oyunculara ve aynı haberlere çok daha yoğun biçimde maruz kalıyordu. Müzikte disko çağının parlak ışıkları henüz tamamen sönmemişken rock, punk, post-punk, new wave ve elektronik müzik giderek daha görünür hale geliyor, 1980’lerin birkaç yıl sonra bütün dünyayı saracak o karakteristik synthesizer sesleri yavaş yavaş ortaya çıkıyordu. Moda ise dönemin ruhunu saklamaya hiç çalışmıyordu geniş kesimler, deri ceketler, yüksek belli pantolonlar, büyük gözlükler, dikkat çekici saç modelleri ve güçlü renkler sokaklara taşınıyor, ilerleyen yıllarda daha da abartılı hale gelecek 80’ler estetiğinin temelleri atılıyordu.
1980’in en ilginç tarafı belki de o yıl yaşayan insanların geleceğin ne kadar hızlı değişeceğini henüz bilmiyor olmasıydı. Bir çocuk kasetçaların düğmesine basarken birkaç on yıl sonra dünyanın bütün müzik arşivinin cebindeki küçücük bir cihazdan ulaşılabilir olacağını düşünmüyordu mektup yazan biri saniyeler içerisinde dünyanın diğer ucuna görüntülü bağlanabileceğini hayal etmiyordu gazetesini açan bir insan gelecekte haberlerin basılmasını beklemek yerine olayları meydana geldiği anda ekranından takip edeceğini bilmiyordu. İşte bu yüzden 1980’e yalnızca nostalji penceresinden bakmak eksik kalır. O yıl, analog dünyanın hala güçlü olduğu fakat dijital geleceğin ilk ayak seslerinin duyulmaya başladığı Soğuk Savaş korkularının, siyasi çalkantıların ve ekonomik belirsizliklerin yanında müziğin, modanın, sinemanın ve teknolojinin yeni bir döneme doğru hızla ilerlediği tuhaf bir kavşaktı.
Bugünden baktığımızda 1980 bize çok uzak görünebilir, fakat bugün kullandığımız teknolojilerin, dinlediğimiz müziğin, yaşadığımız siyasi düzenlerin ve hatta modern popüler kültürün pek çok kökü o yılların içerisinde saklıdır. Belki de bu nedenle 1980 yalnızca geçmişte kalmış bir yıl değildir eski dünyanın ışıkları henüz sönmeden, yeni dünyanın ekranlarının yavaş yavaş yanmaya başladığı o kısa ve unutulmaz eşiktir.
