İstanbul, binlerce yıllık tarihi boyunca büyük savaşlara, kuşatmalara, yangınlara ve salgın hastalıklara tanıklık etti. Ancak şehrin hafızasında derin izler bırakan bazı felaketler, insanların aldığı kararlardan değil, yerin kilometrelerce altında meydana gelen doğa olaylarından kaynaklandı. İstanbul'un tarih boyunca yaşadığı büyük depremler, yalnızca binaları yıkmakla kalmadı insanların hayatını şehrin mimarisini ve toplumun geleceğe bakışını da değiştirdi. Bu felaketlerden biri, 10 Temmuz 1894 tarihinde, Sultan II Abdülhamid'in hükümdarlığı sırasında meydana gelen Büyük İstanbul Depremi'ydi. O gün Osmanlı İmparatorluğu'nun başkentinde hayat her zamanki gibi devam ediyordu. Kapalıçarşı'da esnaf alışverişle meşguldü, limanlarda ticaret sürüyor, sokaklarda insanlar günlük işlerini yapıyordu. Yaz mevsiminin sıradan bir günü gibi başlayan 10 Temmuz Salı, öğle saatlerinde meydana gelen şiddetli bir sarsıntıyla İstanbul tarihinin unutulmaz günlerinden birine dönüştü.
Tarihi kayıtlara göre deprem, saat 12.24 dolaylarında meydana geldi. Sarsıntı yaklaşık 17–18 saniye sürdü ve birbirini takip eden üç belirgin hareket halinde hissedildi. İlk hareketin ardından gelen daha güçlü sarsıntı, şehirdeki yıkımın önemli bölümüne neden oldu İnsanlar büyük bir korkuyla evlerinden ve iş yerlerinden dışarı çıkmaya çalışırken bazı binaların duvarları çatladı, bacalar devrildi kemerler çöktü ve tarihi yapıların çeşitli bölümleri ağır hasar gördü. Sadece birkaç saniye içerisinde İstanbul'un bazı sokakları tanınmayacak hale gelmişti. Deprem özellikle tarihi yarımadada büyük zarara yol açtı. Fatih, Edirnekapı, Topkapı, Balat, Gedikpaşa Kadırga ve Kumkapı çevresindeki yapılarda ciddi hasarlar meydana geldi. Ancak İstanbul'un her bölgesi aynı ölçüde etkilenmedi. Bazı mahallelerde ağır yıkımlar yaşanırken başka bölgelerde binalar daha sınırlı zarar gördü. Bu farklılıkta yapıların sağlamlığı, kullanılan malzemeler ve zeminin özellikleri önemli rol oynuyordu.
Felaketin en dikkat çekici sonuçlarından biri Kapalıçarşı'da yaşandı. Yüzyıllardır İstanbul ticaretinin kalbi olan bu tarihi yapı, deprem sırasında ağır hasar gördü. Bazı kemerler ve yapı bölümleri çökerken enkaz altında kalan insanlar oldu. Dükkanların zarar görmesi ticari malların kaybedilmesi ve çarşının bazı bölümlerinin kullanılamaz hale gelmesi, felaketin ekonomik etkilerini de artırdı Kapalıçarşı'da yaşanan yıkım, depremin yalnızca insanların evlerini değil, geçim kaynaklarını da tehdit ettiğini gösteriyordu. İstanbul'un tarihi eserleri de büyük sarsıntıdan etkilendi. Camiler medreseler, surlar, kamu binaları ve çeşitli dinî yapılar farklı derecelerde zarar gördü. Bazı minarelerde ve kubbelerde çatlaklar oluşurken eski yapıların bir bölümünde ciddi yıkımlar meydana geldi. Şehrin su yollarında oluşan hasarlar ise günlük yaşamı daha da zorlaştırdı. Çünkü o dönemde İstanbul'un su ihtiyacının önemli bir bölümü yüzyıllardır kullanılan tarihi su sistemleri aracılığıyla karşılanıyordu.
Depremin ardından şehirde büyük bir korku hakim oldu. İnsanlar artçı sarsıntıların devam edebileceği endişesiyle evlerine dönmekten çekindi. Bazı aileler geceyi açık alanlarda geçirdi. Sokaklarda yakınlarını arayanlar, zarar gören evlerinden eşyalarını çıkarmaya çalışanlar ve enkaz çevresinde toplanan kalabalıklar vardı. Deprem birkaç saniye sürmüştü, ancak yarattığı korkunun ve belirsizliğin ortadan kalkması çok daha uzun zaman alacaktı. 1894 depreminde hayatını kaybedenlerin kesin sayısı konusunda tarihi kaynaklar arasında farklılıklar bulunmaktadır. Dönemin bazı Osmanlı kayıtlarında İstanbul için 280 kişinin öldüğü, 298 kişinin yaralandığı belirtilirken başka değerlendirmelerde kayıpların daha fazla olabileceği ifade edilmektedir. Bu farklılığın nedenlerinden biri, bütün deprem bölgesinden gelen bilgilerin aynı anda ve aynı yöntemle kaydedilmemiş olmasıdır. Dolayısıyla bugün tek bir sayıyı tartışmasız kesin bilanço olarak kabul etmek doğru değildir. Ancak çok sayıda insanın hayatını kaybettiği, binlerce yapının zarar gördüğü ve geniş bir bölgede günlük yaşamın aksadığı bilinmektedir.
Depremin meydana geldiği dönemde Osmanlı tahtında Sultan II. Abdülhamid bulunuyordu. Felaketin ardından devlet yönetimi, zarar gören bölgelerin belirlenmesi ve yardım çalışmalarının düzenlenmesi için harekete geçti. İstanbul'daki hasarın incelenmesi amacıyla görevliler gönderildi, ihtiyaç sahiplerine yardım ulaştırılması için çalışmalar başlatıldı ve kamu yapılarının onarımı gündeme alındı Depremin ekonomik yükü oldukça büyüktü. Devletin mevcut kaynakları bütün zararları karşılamakta yetersiz kaldığından yardım kampanyaları düzenlendi ve farklı kesimlerden destek sağlanmaya çalışıldı. 1894 depremini İstanbul tarihindeki diğer büyük sarsıntılardan ayıran önemli özelliklerden biri, olayın bilimsel açıdan incelenmesine verilen önemdi. Sultan II. Abdülhamid'in girişimiyle Atina Rasathanesi Müdürü Demetrios Eginitis İstanbul'a davet edildi. İstanbul Rasathanesi'ndeki uzmanlarla birlikte yürütülen araştırmalarda depremin etkilediği bölgeler, yapı hasarları ve sarsıntının özellikleri değerlendirildi. Hazırlanan rapor, 15 Ağustos 1894 tarihinde padişaha sunuldu. Bu çalışma, Osmanlı döneminde bir depremin bilimsel yöntemlerle araştırılmasına ilişkin önemli örneklerden biri olarak tarihe geçti.
O yıllarda günümüzde kullanılan gelişmiş deprem ölçüm sistemleri bulunmadığı için sarsıntının büyüklüğü doğrudan bugünkü yöntemlerle belirlenemiyordu. Bu nedenle 1894 depreminin büyüklüğü ve Marmara Denizi'nde hangi fay kesiminin kırıldığı konusunda modern araştırmalarda farklı sonuçlara ulaşılmıştır. Bazı bilimsel çalışmalarda yaklaşık 7 büyüklüğünde olduğu değerlendirilirken daha yüksek tahminler de bulunmaktadır. Ancak bu değerlerin tarihi kayıtlar ve bilimsel modeller kullanılarak hesaplandığı, kesin cihaz ölçümleri olmadığı unutulmamalıdır. Depremin Marmara Denizi kıyılarında da etkileri görüldü. Dönemin bazı anlatımlarında deniz seviyesindeki olağan dışı hareketlerden ve kıyılarda meydana gelen dalgalanmalardan söz edilmektedir. Bu gözlemler, Marmara Denizi'nin altındaki aktif fayların İstanbul tarihi açısından ne kadar önemli olduğunu gösteren araştırmaların bir parçası haline gelmiştir. Bununla birlikte tarihi anlatımlardaki bütün ayrıntıların aynı kesinlikte doğrulanamadığını da belirtmek gerekir.
Felaketin ardından İstanbul'da uzun bir onarım dönemi başladı. Zarar gören evlerin, dükkanların, medreselerin, camilerin ve kamu binalarının yeniden kullanılabilir hale getirilmesi gerekiyordu. İnsanlar bir yandan hayatlarını sürdürmeye çalışırken diğer yandan yeni bir sarsıntı yaşama endişesi taşıyordu. Depremin izleri yalnızca binaların duvarlarında değil, insanların hafızasında da kaldı. O gün yaşananlar yıllarca anlatıldı, bazı edebi eserlere ve halk arasında aktarılan hikayelere konu oldu. İstanbul'un deprem tarihi elbette 1894 yılıyla sınırlı değildir. Şehir, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde çok sayıda büyük sarsıntı yaşamıştır. Özellikle 1509 ve 1766 depremleri İstanbul'un tarihsel hafızasında derin izler bırakmıştır. 1894 depremi de bu uzun geçmişin önemli halkalarından biri olmuştur. Her büyük deprem, şehrin üzerinde kurulduğu coğrafyanın doğal özelliklerini yeniden hatırlatmış ve yapı güvenliğinin önemini ortaya koymuştur.
Bugün İstanbul'un kalabalık sokaklarında yürürken, Kapalıçarşı'nın tarihi koridorlarından geçerken veya Marmara Denizi'ne bakarken 10 Temmuz 1894 günü yaşanan korkuyu hayal etmek kolay değildir. Oysa aynı sokaklarda yaşayan insanlar, yalnızca birkaç saniye içerisinde evlerinin, iş yerlerinin ve alıştıkları dünyanın nasıl değişebildiğine tanıklık etmişti. Şehrin görkemli yapıları, yüzyıllardır ayakta duran duvarları ve hareketli ticaret merkezleri, doğanın gücü karşısında ne kadar savunmasız kalabileceklerini göstermişti. 1894 Büyük İstanbul Depremi, geçmişte yaşanmış bir felaket olmanın ötesinde, bugün de üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir tarihi olaydır. Çünkü depremler doğal olaylardır, ancak onların yol açtığı yıkımın büyüklüğünde yapıların güvenliği, şehir planlaması ve alınan önlemler belirleyici rol oynar. Geçmişte meydana gelen bir depremin tarihini bilmek, gelecekteki depremin ne zaman olacağını söylemeye yetmez. Fakat geçmişin bıraktığı izleri incelemek, riskleri daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir.
İstanbul tarih boyunca defalarca sarsıldı, defalarca yaralarını sardı ve yaşamaya devam etti. Ancak 10 Temmuz 1894 günü yaşananlar bu kadim şehrin hafızasına unutulmaması gereken bir gerçeği kazıdı. Bir şehrin büyüklüğü yalnızca görkemli yapılarıyla değil insanlarını ne kadar güvenle yaşatabildiğiyle de ölçülür. Çünkü tarih bazen geçmişin acılarını hatırlatarak gelecekte aynı kayıpların yaşanmaması için bize yol gösterir.
