Dolmabahçe’de Son 26 Gün 09.05’e Giden Saatler
Bir Cumhuriyet’in kurucusu hayata veda ederken, bir millet tarihinin en ağır sabahına hazırlanıyordu. Bazı sabahlar vardır, güneş doğar ama bir ülkenin üzerine çöken karanlığı dağıtmaya yetmez. Sokaklarda hayat devam eder, vapurlar iskelelerden ayrılır, trenler istasyonlara girer, insanlar işlerine gider. Fakat bir haber gelir ve o güne kadar sıradan görünen her şey, bir anda tarihin unutulmaz parçalarına dönüşür. 10 Kasım 1938 sabahı Türkiye’nin yaşayacağı tam olarak budur. Ancak o sabaha gelmeden önce yaşanan yirmi altı gün, yalnızca Mustafa Kemal Atatürk’ün hastalığının son evresi değildir. Bu günler, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusunu kaybetme ihtimaliyle yüzleştiği, doktorların yaşam mücadelesi verdiği, devlet yönetiminin geleceğe hazırlandığı ve milyonlarca insanın umut ile endişe arasında beklediği tarihsel bir dönemdir. Birinci bölümde, 1937 yılında belirginleşen sağlık sorunlarından başlayarak 1938’in ilk aylarında konulan siroz teşhisini, Atatürk’ün son Ankara günlerini, Mersin ve Adana ziyaretlerini, Savarona’da geçen yazı ve Dolmabahçe Sarayı’na dönüşünü anlatmıştık. Şimdi takvimler 1938 yılının Ekim ayını göstermektedir. Cumhuriyet, kuruluşunun on beşinci yılını kutlamaya hazırlanmaktadır. Ancak Cumhuriyet’i kuran adam, artık yaşamının en ağır mücadelesiyle karşı karşıyadır.
15 EKİM 1938; DOLMABAHÇE’DE BAŞLAYAN ENDİŞELİ GÜNLER
1938 yılının Ekim ayına gelindiğinde Mustafa Kemal Atatürk’ün karaciğer hastalığı ileri bir aşamaya ulaşmıştır. Doktorların uyguladığı tedavilere rağmen hastalık, bedeninin farklı sistemlerini etkilemeye başlamaktadır. Sirozun ilerlemesiyle birlikte karaciğerin görevlerini yeterince yerine getirememesi, vücutta sıvı birikmesine ve genel sağlık durumunun bozulmasına neden olmaktadır. Bu ağır tabloya zaman zaman bilinç değişiklikleri de eşlik etmektedir. 15 Ekim civarında Atatürk’ün sağlık durumu daha da ağırlaşır. Ardından 16 Ekim’de başlayan ve 19 Ekim’e kadar süren ciddi koma dönemi yaşanır. Dolmabahçe Sarayı artık yalnızca Cumhurbaşkanı’nın bulunduğu tarihi bir mekan değildir. Sarayın bazı odaları doktorların sürekli gözetim yaptığı bir tedavi ortamına dönüşmüştür. Doktorlar hastalığın yarattığı komplikasyonlarla mücadele etmekte Atatürk’ün bilincini, solunumunu ve genel durumunu dikkatle takip etmektedir. O günlerde tıbbın imkanları bugünkünden çok daha sınırlıdır. Karaciğer yetmezliğinin ağır sonuçlarını ortadan kaldırabilecek modern tedaviler henüz bulunmamaktadır. Buna rağmen doktorlar, ellerindeki bütün olanakları kullanarak Atatürk’ün yaşamını sürdürmesini sağlamaya çalışmaktadır. Sarayın dışında ise Türkiye, Cumhuriyet Bayramı’na hazırlanmaktadır. İşte tarihin acı karşıtlığı burada ortaya çıkar. Ülke, on beş yıl önce kazanılmış büyük bir tarihsel başarının yıl dönümünü kutlamaya hazırlanırken, o başarının başlıca mimarı yaşam mücadelesi vermektedir.
19 EKİM 1938; YENİDEN AÇILAN GÖZLER, YENİDEN DOĞAN UMUT
Atatürk, 19 Ekim’de ağır koma döneminden çıkar. Bu gelişme, doktorlar ve yakın çevresi açısından önemli bir umut kaynağı olur. Ancak komadan çıkmak, hastalığın ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Karaciğerindeki ciddi rahatsızlık devam etmekte ve bedeninin dayanma gücü giderek azalmaktadır. Böyle dönemlerde insan, en küçük iyileşme belirtisine büyük anlamlar yükler. Hastanın gözlerini açması, çevresine tepki vermesi veya kısa süreli bir düzelme göstermesi, yakınları için geleceğe dair yeni bir ihtimal yaratır. Dolmabahçe’de de umut henüz tamamen kaybolmamıştır. Atatürk’ün yeniden toparlanabileceği düşünülmektedir. Ancak ilerleyen günler, bu umudun ne kadar kırılgan olduğunu gösterecektir. Çünkü hastalığın seyri, kısa süreli düzelmelerin ardından yeniden ağırlaşabilmektedir. Bir zamanlar savaş meydanlarında bütün dikkatlerin üzerinde toplandığı Mustafa Kemal, şimdi doktorların gözlemlediği en küçük sağlık değişikliğinin bile büyük önem taşıdığı bir dönemdedir. Eskiden alınacak askeri kararlar beklenirdi. Şimdi bir sağlık haberinin iyi gelmesi beklenmektedir.
29 EKİM 1938; CUMHURİYET'İN EN HÜZÜNLÜ DOĞUM GÜNÜ
29 Ekim 1938. Türkiye Cumhuriyeti on beş yaşındadır. Ankara’da ve ülkenin farklı şehirlerinde Cumhuriyet Bayramı kutlamaları düzenlenmektedir Bayraklar asılmış, törenler hazırlanmış, Cumhuriyet’in kuruluş yıl dönümü için resmi programlar oluşturulmuştur. Ancak bu kez kutlamalarda çok önemli bir eksiklik vardır. Mustafa Kemal Atatürk, sağlık durumu nedeniyle törenlere katılamamaktadır. On beş yıl önce, 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet’in ilanına öncülük eden insan, şimdi Dolmabahçe Sarayı’nda tedavi görmektedir. Cumhuriyet Bayramı onun için yalnızca bir resmi tören değildir. Bu tarih, yıllarca süren savaşların, Milli Mücadele’nin, siyasi kararların ve köklü değişimlerin ardından kurulan yeni devletin doğum günüdür. Atatürk, 1938 yılındaki kutlamalara katılamasa da Cumhuriyet’in on beşinci yılı dolayısıyla yayımlanan mesajıyla bu önemli günün anlamını vurgular. O gün Ankara’da Cumhuriyet kutlanırken İstanbul’da bambaşka bir bekleyiş yaşanmaktadır. Dolmabahçe Sarayı’nın içinde doktorlar hastalığın seyrini takip etmektedir. Dışarıda ise bir millet, kurucusunun yeniden sağlığına kavuşmasını umut etmektedir. Tarih bazen aynı günün içine birbirinden çok farklı iki duygu yerleştirir. Bir tarafta kuruluşun sevinci vardır. Diğer tarafta kaybetme korkusu. 29 Ekim 1938, bu iki duygunun aynı anda yaşandığı günlerden biri olarak tarihe geçecektir. Ve Atatürk, Cumhuriyet’in bir sonraki yıl dönümünü göremeyecektir.
30 EKİM 1938; SON RESMİ MESAJLARDAN BİRİ
Cumhuriyet Bayramı’nın hemen ardından, 30 Ekim 1938’de Atatürk’ün Türk ordusuna yönelik mesajı yayımlanır. Cumhuriyet’in on beşinci yılı dolayısıyla hazırlanan bu mesaj, onun askeri geçmişi ve orduya verdiği önem düşünüldüğünde ayrı bir anlam taşımaktadır. Mustafa Kemal Atatürk için ordu, yalnızca savaş zamanlarında görev yapan bir kurum değildir. Milli Mücadele’nin kazanılmasında belirleyici rol üstlenmiş bağımsızlığın korunmasında önemli sorumluluklar taşıyan bir devlet kurumudur. Mesajında Türk ordusunun Cumhuriyet’i ve ülkenin bağımsızlığını koruma görevine duyduğu güveni dile getirir. Bu mesaj, Atatürk’ün son döneminde kamuoyuna yansıyan en önemli resmi metinlerden biridir. Ancak burada tarihsel bir ayrıntıyı unutmamak gerekir. Bu metin, Atatürk’ün ölüm döşeğinde yaptığı son konuşma değildir. Önceden hazırlanan ve onun adına yayımlanan resmi bir mesajdır. Yine de tarihin sonraki gelişmeleri düşünüldüğünde, bu mesajın anlamı derinleşmektedir. Çünkü ordular yönetmiş bir komutanın, yaşamının son günlerinde Türk ordusuna yönelik güvenini ifade eden bir metin yayımlanmıştır. Bundan yalnızca on bir gün sonra Türkiye, Başkomutanını kaybedecektir.
KASIM 1938; BİR ÜLKE BEKLERKEN
Kasım ayının başlamasıyla birlikte Dolmabahçe’deki endişeli bekleyiş devam eder. Atatürk’ün hastalığı artık ileri evrededir. Karaciğerin işlev bozukluğu, bedeninin genel dengesini ciddi biçimde etkilemektedir. Doktorlar tedaviyi sürdürmekte, sağlık durumundaki değişimleri dikkatle izlemektedir. Bu dönemde kamuoyu da Atatürk’ün sağlık durumuna ilişkin yayımlanan açıklamaları takip etmektedir. Cumhuriyet henüz gençtir. Devletin kurucusu, Milli Mücadele’nin önderi ve ilk Cumhurbaşkanı ağır hastadır. Bu durumun toplum üzerindeki etkisi yalnızca kişisel bir sevgi ve bağlılık meselesi değildir. Atatürk, Cumhuriyet’in kuruluş süreciyle özdeşleşmiş tarihsel bir kişiliktir. Onun sağlığına ilişkin her gelişme, ülkenin geleceğiyle ilgili düşünceleri de beraberinde getirmektedir. Fakat devlet yönetimi ve kurumlar çalışmaya devam etmektedir. Atatürk’ün hastalığı Cumhuriyet’in sürekliliğinin de önemli bir sınavına dönüşmektedir. Çünkü bir devletin gerçek gücü, yalnızca onu kuran kişinin hayatta olduğu dönemde değil, onun ardından da varlığını sürdürebilmesinde ortaya çıkar. Kasım ayının ilk günlerinde Dolmabahçe’de yaşananlar, bu gerçeğin tarihsel arka planını oluşturmaktadır.
8 KASIM 1938; SON AĞIR KOMANIN BAŞLANGICI
8 Kasım 1938 Salı günü, Atatürk’ün sağlık durumunda çok ciddi bir kötüleşme meydana gelir. Hastalığın yol açtığı ağır komplikasyonlar sonucunda yeniden komaya girer. Bu, yaşamının son koması olacaktır. Karaciğerin ağır işlev bozukluğu nedeniyle ortaya çıkan bilinç kaybı hastalığın son evresinin en ciddi belirtilerinden biridir. Doktorlar durumun son derece ağır olduğunu değerlendirmektedir. Atatürk artık çevresindeki gelişmelere eskisi gibi karşılık verememektedir. Dolmabahçe Sarayı’nda doktorların ve yakın çevresinin bekleyişi sürerken Türkiye’nin farklı şehirlerinde de sağlık haberleri büyük bir endişeyle izlenmektedir. Burada insanın zihninde kaçınılmaz bir soru belirir. Bir zamanlar binlerce askerin kaderini belirleyen emirleri veren, tarihin en kritik anlarında kararlar alan ve bir devletin kuruluşuna öncülük eden insan, şimdi kendi yaşamının devamı konusunda hiçbir karar veremeyecek durumdadır. İnsanın gücü ile hayatın sınırları arasındaki fark, bazen en açık biçimde böyle anlarda ortaya çıkar. Atatürk’ün son koması, artık geri döndürülemeyen bir sürecin başlangıcı olacaktır.
9 KASIM 1938; SON GECEYE DOĞRU
9 Kasım Çarşamba günü, Atatürk’ün durumu son derece ağırdır. Doktorlar tarafından yayımlanan sağlık raporları, hastalığın ciddiyetini ortaya koymaktadır. Atatürk’ün bilinci kapalıdır. Doktorlar yaşamsal belirtilerini takip etmekte ve mevcut tıbbi imkanlarla müdahalelerini sürdürmektedir. Fakat saatler ilerledikçe iyileşme umudu giderek azalmaktadır. Dolmabahçe Sarayı’nda yaşanan bu saatlerin bütün konuşmalarını, her odada hissedilen duyguları veya orada bulunan herkesin düşüncelerini bugün kesin olarak bilmemiz mümkün değildir. Ancak tıbbi kayıtların ve tarihsel belgelerin ortaya koyduğu gerçek açıktır. Mustafa Kemal Atatürk, yaşamının son saatlerine yaklaşmaktadır. Bu saatlerde İstanbul’da hayat olağan akışıyla devam etmektedir. Şehrin sokaklarında insanlar yürümekte, Boğaz’da vapurlar işlemekte, evlerde lambalar yanmaktadır. Henüz ertesi sabahın Türkiye için ne anlama geleceğini herkes bilmemektedir. Bir millet, tarihinin en ağır haberlerinden birini almaya saatler uzaklıktadır. Ve 9 Kasım gecesi, 10 Kasım sabahına dönüşmektedir.
10 KASIM 1938: SAAT 09.05
10 Kasım 1938 Perşembe. İstanbul. Dolmabahçe Sarayı. Mustafa Kemal Atatürk, ağır hastalığının son evresindedir. Doktorları başında bulunmakta, yaşamsal durumunu takip etmektedir. Ancak artık tıbbi müdahaleler yaşamını sürdürmeye yetmemektedir. Saatler ilerler. Sabah olur. Ve saat 09.05’i gösterdiğinde Mustafa Kemal Atatürk hayatını kaybeder. Henüz elli yedi yaşındadır. Selanik’te başlayan, Trablusgarp’tan Çanakkale’ye, Kafkasya’dan Anadolu’ya uzanan, Milli Mücadele ile yeni bir devletin kuruluşuna dönüşen hayatı sona ermiştir. Bir zamanlar Çanakkale’de askerlerine komuta eden genç subay, Samsun’a çıkarak bağımsızlık mücadelesini başlatan lider, Sakarya ve Büyük Taarruz’un Başkomutanı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu artık hayatta değildir. Fakat geride bıraktığı ülke yaşamaya devam etmektedir. Saat 09.05, sonraki kuşaklar için yalnızca bir ölüm saati olmaktan çıkacak, bir milletin ortak hafızasında yer edinecektir. O sabah Dolmabahçe’de duran şey, bir insanın kalbidir. Tarih ise onun ardından işlemeye devam edecektir.
BİR ÖLÜM HABERİ; BİR MİLLETİN YASI
Atatürk’ün ölümünün ardından Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti tarafından resmi açıklama yapılır. Haber, basın ve haberleşme kanalları aracılığıyla ülkeye duyurulur. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk hayatını kaybetmiştir. Bu haber yalnızca Ankara’da veya İstanbul’da değil, ülkenin dört bir yanında büyük üzüntü yaratır. Atatürk’ün ölümünün ardından yayımlanan gazeteler, yapılan açıklamalar ve dönemin fotoğrafları, toplumun yaşadığı yasın tarihsel belgeleri haline gelir. İnsanlar yalnızca bir Cumhurbaşkanını kaybetmemiştir. Kurtuluş Savaşı’na öncülük etmiş, bağımsızlığın kazanılmasında belirleyici rol üstlenmiş ve Cumhuriyet’in kurulmasını sağlamış bir liderin ölümüne tanıklık etmektedirler. Atatürk’ün ölümünün ardından ülke yönetiminin nasıl devam edeceği de önem taşımaktadır. Ancak Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal düzeni, Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması durumunda izlenecek yolu belirlemiştir. 11 Kasım 1938’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, İsmet İnönü’yü Cumhurbaşkanı seçer. Böylece Cumhuriyet, kurucusunun ölümünden sonra anayasal kurumları aracılığıyla yönetimini sürdürür. Bu gelişme, Atatürk’ün ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin devamlılığı açısından tarihsel önem taşımaktadır. Çünkü Cumhuriyet’in geleceği, yalnızca bir kişinin varlığına bağlı kalmayacak şekilde kurumsallaştırılmıştır. Atatürk’ün ölümünün ardından yaşananlar, bu kurumsal yapının ilk büyük sınavlarından biri olacaktır.
DOLMABAHÇE’DE BİR MİLLETİN VEDASI
Atatürk’ün naaşı, Dolmabahçe Sarayı’nın Muayede Salonu’nda halkın ziyaretine açılır. 16, 17 ve 18 Kasım 1938 tarihlerinde çok sayıda insan, son kez saygılarını sunabilmek için saraya gelir. İstanbul’un farklı semtlerinden insanlar Dolmabahçe’ye yönelir. Uzun kuyruklar oluşur. Bu kalabalıklar arasında farklı yaşlardan, farklı mesleklerden ve farklı toplumsal kesimlerden insanlar bulunmaktadır. Herkesin ortak amacı aynıdır. Mustafa Kemal Atatürk’e son görevini yerine getirmek. Ancak 17 Kasım günü yaşanan izdiham, bu büyük yasın en acı olaylarından birine dönüşür. Dolmabahçe Sarayı’ndaki yoğun kalabalık sırasında meydana gelen izdihamda 11 kişi hayatını kaybeder, çok sayıda kişi yaralanır. Bu olay, Atatürk’ün ölümünün ardından yaşanan tarihsel sürecin en hüzünlü sayfalarından biridir. Bir lidere veda etmek için gelen insanların bir bölümünün yaşamını yitirmesi, o günlerin acısını daha da derinleştirir. Dolmabahçe, artık yalnızca Atatürk’ün hayata gözlerini yumduğu yer değildir. Aynı zamanda halkın ona son kez veda ettiği tarihi mekan haline gelmiştir.
19 KASIM 1938; İSTANBUL’DAN SON AYRILIŞ
19 Kasım 1938 Cumartesi günü, Atatürk için İstanbul’da cenaze töreni düzenlenir. Naaşı Dolmabahçe Sarayı’ndan alınarak törenle Sarayburnu’na götürülür. Buradan Zafer torpidosuyla Yavuz zırhlısına nakledilir. Yavuz zırhlısı, Atatürk’ün naaşını İzmit’e doğru taşır. Deniz yolculuğuna Türk ve yabancı savaş gemileri de eşlik eder. Bu tören, yalnızca Türkiye’nin değil, uluslararası kamuoyunun da dikkatle izlediği bir veda niteliğindedir. Bir zamanlar Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarına tanıklık eden İstanbul, şimdi Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusunu Ankara’ya uğurlamaktadır. Atatürk’ün naaşı İzmit’ten özel trenle Ankara’ya götürülür. Bu, onun İstanbul’dan son ayrılışıdır. 26 Mayıs 1938’de tedavi için geldiği şehirden artık hayatta olmayan bir Cumhurbaşkanı olarak ayrılmaktadır. Birinci bölümde anlattığımız o son İstanbul dönüşü, şimdi tarihsel anlamını bütünüyle kazanmıştır. Çünkü 26 Mayıs’ta İstanbul’a gelen Atatürk, Ankara’ya bir daha canlı olarak dönememiştir.
20 KASIM 1938: ANKARA’YA DÖNÜŞ
20 Kasım 1938’de Atatürk’ün naaşı Ankara’ya ulaşır. Başkent, Cumhuriyet’in kurucusunu son kez karşılamaktadır. Ancak bu karşılamada artık devlet törenlerinin alışılmış coşkusu yoktur. Derin bir yas vardır. Atatürk’ün naaşı Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde hazırlanan katafalka konulur. Halk ve devlet görevlileri saygılarını sunar. Ankara, onun hayatında çok özel bir yere sahiptir. Milli Mücadele’nin yönetildiği, Büyük Millet Meclisi’nin açıldığı, Cumhuriyet’in ilan edildiği ve yeni devletin kurumlarının şekillendiği şehir burasıdır. Şimdi ise aynı şehir, Cumhuriyet’in kurucusuna veda etmektedir. Tarihin bu noktada oluşturduğu anlam son derece güçlüdür. Atatürk, yıllar önce Ankara’ya bir mücadeleyi yönetmek için gelmişti. Şimdi aynı şehirde, o mücadelenin ardından kurulan devletin kurucusu olarak son yolculuğuna uğurlanmaktadır.
21 KASIM 1938; BİR DEVLETİN SON GÖREVİ
21 Kasım 1938 Pazartesi günü Ankara’da büyük bir devlet cenaze töreni düzenlenir. Törene Türkiye Cumhuriyeti’nin devlet yöneticileri, askeri temsilciler, yabancı ülkelerin heyetleri ve çok sayıda vatandaş katılır. Atatürk’ün naaşı, törenin ardından Ankara Etnografya Müzesi’ndeki geçici istirahatgahına yerleştirilir. Bu kararın nedeni, Atatürk için yapılacak kalıcı anıt mezarın henüz hazır olmamasıdır. Daha sonraki yıllarda Anıtkabir’in inşası gerçekleştirilecektir. Atatürk’ün naaşı, 10 Kasım 1953 tarihinde, ölümünün on beşinci yıl dönümünde Anıtkabir’e nakledilir. Böylece 1938 yılında başlayan son yolculuk, on beş yıl sonra tamamlanır. Ancak Atatürk’ün tarihsel mirası, bu yolculukla sınırlı değildir. Onun ölümünden sonra da Cumhuriyet yaşamaya, kurumları gelişmeye ve yeni kuşaklar yetişmeye devam etmiştir.
10 KASIM’IN ARDINDA KALAN EN BÜYÜK SORU
Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatı incelendiğinde savaşlar, zaferler, siyasi mücadeleler, reformlar ve tarihsel kararlarla dolu bir yaşam görülür. Ancak 10 Kasım 1938’e giden yol, bütün bunların ötesinde çok temel bir gerçeği hatırlatır. Tarihi değiştiren insanlar da ölümlüdür. En güçlü komutanlar, en etkili devlet adamları ve milyonlarca insanın hayatına yön veren liderler bile zamanın ve insan bedeninin sınırları dışında değildir. Atatürk, hayatı boyunca birçok mücadeleye katılmış ve önemli tarihsel sonuçlar elde etmiştir. Fakat son hastalığı karşısında, dönemin tıbbi imkanlarının sınırları içinde kalmıştır. Bu durum onun tarihsel önemini azaltmaz. Tam tersine, başarılarının arkasında olağanüstü güçlere sahip bir efsane değil, sınırlı bir insan ömrüne büyük işler sığdırmış gerçek bir insan bulunduğunu hatırlatır. Atatürk’ün yaşamına ve ölümüne yalnızca duygusal bir hatıra olarak bakmak, onun bıraktığı mirası anlamak için yeterli değildir. Asıl önemli olan, kurduğu Cumhuriyet’in hangi düşünceler üzerine yükseldiğini, bağımsızlığa neden bu kadar önem verdiğini, eğitimi ve bilimi neden toplumun geleceği açısından vazgeçilmez gördüğünü anlamaktır. Çünkü bir insanı anmakla onun düşüncelerini anlamak aynı şey değildir. Anmak, geçmişe dönüp hatırlamaktır. Anlamak ise geçmişten bugüne bir sorumluluk taşımaktır.
SON SÖZ; SAAT 09.05’TE DURAN NEYDİ?
10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te Mustafa Kemal Atatürk’ün yaşamı sona erdi. Fakat Türkiye Cumhuriyeti sona ermedi. Meclis çalışmaya devam etti. Devlet kurumları görevlerini sürdürdü. Okullar açıldı, çocuklar eğitim görmeye devam etti, yeni kuşaklar yetişti. Atatürk’ün ömrü bittiğinde, kurulmasına öncülük ettiği Cumhuriyet henüz on beş yaşındaydı. Bugün 10 Kasım’ın anlamı da burada yatmaktadır. O gün yalnızca geçmişte yaşamış büyük bir devlet adamının ölümünü hatırlamıyoruz. Aynı zamanda bir insanın hayatı boyunca uğruna mücadele ettiği bağımsızlığın, Cumhuriyet’in ve çağdaşlaşma düşüncesinin bugün bizim için ne ifade ettiğini sorguluyoruz. Bir milletin tarihinde bazı tarihler vardır yalnızca takvimlerde bulunmaz, kuşaktan kuşağa aktarılan ortak hafızanın parçasına dönüşür. 10 Kasım bunlardan biridir. Dolmabahçe Sarayı’nda bir insanın son nefesini verdiği o sabah, Türkiye’nin tarihine geri döndürülemeyecek bir kayıp olarak yazılmıştır. Ancak bir insanın ölümünden sonra geride kalan en önemli şey, yalnızca onun adına dikilen anıtlar, yapılan törenler veya söylenen sözler değildir. Geride bıraktığı düşüncelerin ne ölçüde anlaşıldığı, kurduğu kurumların nasıl yaşatıldığı ve gelecek kuşakların bu mirasa nasıl sahip çıktığıdır. Bu nedenle 10 Kasım, yalnızca geçmişe dönük bir yas günü değil, geleceğe ilişkin bir düşünme günüdür. Çünkü ölüm, bir insanın hayatını sona erdirebilir. Ama o insanın tarihte bıraktığı etki, kendi ömrünün çok ötesinde yaşamaya devam edebilir. Saat 09.05’te duran, Mustafa Kemal Atatürk’ün kalbiydi. Onun kurduğu Cumhuriyet’in geleceği ise yaşamaya devam eden bir milletin ellerindeydi. Ve belki de 10 Kasım’ın bize bıraktığı en büyük sorumluluk tam olarak budur. Bir insanın ardından ne kadar üzüldüğümüzden önce, onun uğruna mücadele ettiği değerlere bugün ne kadar sahip çıktığımızı düşünmek. Çünkü bazı insanlar yalnızca yaşadıkları dönemin değil, kendilerinden sonra gelecek kuşakların da tarihine yön verir.
Mustafa Kemal Atatürk, bu insanlardan biridir.
1881 – 1938
