Bir Milletin Kaderini Değiştiren Adamın Son Yolculuğu

1937–1938 | Tarihin sessizce yaklaşan en ağır sabahı

Tarih bazen büyük savaşların, görkemli zaferlerin ve milyonlarca insanın kaderini değiştiren kararların ardından sessizleşir. Bir zamanlar cephelerde top seslerinin yükseldiği, orduların yürüdüğü, imparatorlukların yıkıldığı topraklarda hayat yeniden kurulurken, o büyük değişimin merkezindeki insanın kendi hayatında bambaşka bir mücadele başlamaktadır. Bu kez karşısında düşman orduları yoktur. Aşılması gereken bir savunma hattı, kazanılması gereken bir meydan savaşı ya da kurtarılması gereken işgal altındaki bir şehir bulunmamaktadır. Bu kez mücadele insanın kendi bedeniyle, giderek azalan gücüyle ve hiçbir askeri dehanın değiştiremeyeceği zamanın ilerleyişiyledir. Takvimler 1937 yılını göstermektedir. Türkiye Cumhuriyeti henüz on dört yaşındadır. Kurtuluş Savaşı’nın ardından kurulan yeni devlet, eğitimden hukuka, ekonomiden toplumsal yaşama kadar uzanan büyük bir dönüşümün içindedir. Yüzyıllardır süregelen alışkanlıklar değişmekte, yeni kurumlar oluşturulmakta ve bir millet, kendi geleceğini yeniden şekillendirmektedir.

Bu değişimin merkezinde Mustafa Kemal Atatürk vardır. Ancak milyonlarca insanın gözünde sarsılmaz bir iradenin temsilcisi olan bu adamın bedeni, artık eskisi kadar güçlü değildir. Yıllar boyunca cephelerde geçirilen geceler, kesintisiz çalışmalar, savaşların getirdiği yorgunluklar ve Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra neredeyse hiç azalmayan devlet sorumlulukları, onun hayatının ayrılmaz parçaları olmuştur. Atatürk henüz ellili yaşlarının sonlarına yaklaşmaktadır. Fakat yaşadığı hayat, sıradan bir insanın aynı yıllara sığdırabileceğinden çok daha fazla mücadele sorumluluk ve tarihsel kırılma barındırmaktadır. O günlerde kimse, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusunun önünde yalnızca birkaç ay kaldığını kesin olarak bilmemektedir. Belki de tarihin en düşündürücü tarafı budur. İnsan bazen hayatının en önemli vedasına hazırlanırken bile bunun bir veda olduğunu bilmez.

1937; HER ŞEYİN DEĞİŞMEYE BAŞLADIĞI YIL

1937 yılı boyunca Atatürk devlet işlerini yakından takip etmeyi sürdürmektedir. Ülkenin ekonomik kalkınması, eğitim politikaları, dış ilişkileri ve özellikle Hatay meselesi gündeminin önemli başlıkları arasındadır. Hatay, onun gözünde yalnızca çözülmesi gereken diplomatik bir anlaşmazlık değildir. Milli Mücadele yıllarından beri önem verdiği, Türkiye’nin tarihsel ve siyasal geleceğiyle bağlantılı gördüğü bir meseledir. Fransız mandası altındaki Suriye ile bağlantılı İskenderun Sancağı’nın geleceği, Türkiye ile Fransa arasında yürütülen görüşmelerin merkezindedir. Atatürk, bu konunun diplomatik yollarla Türkiye lehine çözümlenmesini istemektedir. 1937 yılında Milletler Cemiyeti çerçevesinde Hatay’ın statüsüne ilişkin önemli gelişmeler yaşanırken Atatürk de süreci dikkatle izlemektedir. Fakat devlet meseleleri bütün ağırlığıyla devam ederken sağlığındaki değişimler giderek daha fazla hissedilmeye başlamaktadır. Yorgunluk, halsizlik ve bedensel rahatsızlıklar, ilerleyen aylarda daha ciddi bir tablonun habercisi olacaktır. Henüz ortada herkesin bildiği kesin bir teşhis bulunmamaktadır. Ancak 1938 yılının başlarında yapılacak muayeneler, bu belirtilerin sıradan bir yorgunluğun çok ötesinde olduğunu ortaya çıkaracaktır. Bir insanın hayatında bazı hastalıklar aniden başlar. Bazılarıysa sessizce ilerler kişi günlük hayatına devam ederken bedeninin içinde geri döndürülmesi giderek zorlaşan değişimler yaşanır. Atatürk’ün son döneminde yaşananlar, ikinci duruma acı bir örnek olacaktır.

1938 OCAK; YALOVA’DA ORTAYA ÇIKAN GERÇEK

1938 yılının ilk haftalarında Atatürk, Yalova’da bulunmaktadır. Burada yapılan sağlık değerlendirmeleri sırasında özellikle kaşıntı ve diğer şikayetleri üzerinde durulur. Doktorların muayeneleri, karaciğerinde ciddi bir rahatsızlık bulunabileceğine ilişkin endişeleri artırır. Yalova’daki muayeneler, Atatürk’ün son hastalığının anlaşılması bakımından önemli bir dönüm noktasıdır. Artık mesele yalnızca dinlenmekle geçebilecek bir yorgunluk değildir. Karaciğerin işlevlerini etkileyen ve zamanla bütün vücutta ağır sonuçlara yol açabilen bir hastalık ihtimali söz konusudur. Doktorlar, Atatürk’ün çalışma temposunu azaltması ve sağlığına daha fazla dikkat etmesi gerektiğini değerlendirmektedir. Ancak karşılarında yaşamı boyunca dinlenmekten çok çalışmaya alışmış bir insan vardır. Bir devlet kurmuş, savaşlar yönetmiş, Cumhuriyet’in kurumlarını oluşturmuş ve ülkesinin geleceği konusunda son derece büyük sorumluluklar üstlenmiştir. Şimdi ise kendi sağlığı, günlük hayatının ve çalışma düzeninin merkezine yerleşmeye başlamaktadır. Bu dönemde Atatürk’ün önündeki temel gerçek giderek belirginleşir. Devlet işlerinin devam etmesi gerekmektedir, fakat bedeni eskisi gibi çalışmasına izin vermemektedir. Tarih, bu noktada insanı derinden düşündüren bir karşıtlık yaratır. Bir milletin geleceğini değiştirebilecek kadar güçlü bir irade, kendi bedeninde gelişen hastalığı aynı kararlılıkla durduramamaktadır.

MART 1938; TEŞHİSİN AĞIRLIĞI

1938 yılının Mart ayında Fransa’dan davet edilen tanınmış hekim Profesör Noel Fiessinger, Atatürk’ü muayene eder. Yapılan değerlendirmeler sonucunda karaciğer sirozu teşhisi doğrulanır. Siroz, karaciğer dokusunun zaman içerisinde zarar görmesi ve organın normal işlevlerini yerine getirmekte zorlanmasıyla gelişen ciddi bir hastalıktır. İlerleyen dönemlerde karın boşluğunda sıvı birikmesine, halsizliğe, sindirim sistemi sorunlarına ve bilinç değişikliklerine kadar uzanan ağır sonuçlar ortaya çıkabilmektedir. Üstelik 1938 yılının tıbbi imkanları, günümüzün tedavi olanaklarından oldukça uzaktır. Bugün uygulanabilen birçok ileri tanı yöntemi, yoğun bakım desteği ve karaciğer nakli gibi seçenekler o yıllarda bulunmamaktadır. Bu nedenle doktorların temel yaklaşımı, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak, belirtileri kontrol altında tutmak ve Atatürk’ün bedenini mümkün olduğunca dinlendirmektir. Fakat bir hastalığın adının konulması, onun nasıl sonuçlanacağının kesin olarak bilindiği anlamına gelmez. Atatürk’ün çevresinde ve doktorları arasında, tedaviyle durumunun düzelebileceğine yönelik umutlar da bulunmaktadır. O günlerde kimse 10 Kasım sabahının kesin olarak geleceğini bilmemektedir. İşte bu nedenle 1938 yılının ilk aylarını, sonunu önceden bilen insanların yaşadığı günler olarak düşünmek doğru değildir. Onlar hala tedavinin sonuç vermesini beklemekte, devletin günlük meseleleriyle ilgilenmekte ve geleceğe ilişkin planlar yapmaktadır. Ancak tarihin akışı içinde bakıldığında, Mart 1938 artık geri dönüşü giderek zorlaşan bir sürecin başlangıcı olarak görünmektedir.

19 MAYIS 1938: ANKARA’DA SON KEZ

19 Mayıs 1938. Ankara’da Gençlik ve Spor Bayramı kutlanmaktadır. Mustafa Kemal Atatürk, yıllar önce Samsun’a çıkarak başlattığı Milli Mücadele’nin simgesi haline gelen bu anlamlı günde, Ankara’daki törenleri izler. Bu, onun Ankara’da katıldığı son 19 Mayıs kutlamasıdır. O gün tören alanında bulunan insanların büyük bölümü, karşılarında gördükleri Cumhurbaşkanı’nın yaklaşık altı ay sonra hayata veda edeceğini bilmemektedir. Bayraklar dalgalanmakta, gençler yürümekte, Cumhuriyet’in yeni kuşakları kendilerine bırakılan ülkenin geleceğini temsil etmektedir. Atatürk ise hastalığına rağmen oradadır. Bu sahnenin tarihsel anlamı, yıllar sonra çok daha derinleşecektir. Çünkü bir zamanlar gençliğe Cumhuriyet’i koruma sorumluluğunu yükleyen lider, son 19 Mayıs’ında yine gençlerin karşısındadır. Tarihin bazı anları yaşanırken sıradan görünür. Asıl anlamlarını ise bir daha tekrarlanmayacakları anlaşıldığında kazanırlar. 19 Mayıs 1938 de böyle bir gündür. Atatürk, bu törenin ardından güney illerine doğru hareket edecektir. Önünde yalnızca bir seyahat değil, sağlığını ciddi biçimde zorlayacak bir yolculuk bulunmaktadır.

MERSİN VE ADANA; HASTALIĞA RAĞMEN DEVAM EDEN GÖREV

20 Mayıs 1938’de Atatürk Mersin’e gider. Ardından Adana’ya geçer. Bu ziyaretlerin arka planında Hatay meselesi vardır. Türkiye, Hatay’ın geleceği konusunda diplomatik mücadelesini sürdürmektedir. Atatürk’ün güneydeki askeri birlikleri denetlemesi, Türkiye’nin bu meseleye verdiği önemi göstermesi bakımından da anlam taşımaktadır. Ancak ziyaretin gerçekleştiği günlerde Atatürk’ün sağlık durumu ciddi bir dikkat gerektirmektedir. Doktorlarının dinlenme yönündeki tavsiyelerine rağmen askeri birlikleri denetler, törenlere katılır ve programını sürdürür. Mersin ve Adana ziyaretleri, onun kamuoyu önündeki son önemli yurt gezisi olacaktır. Bu yolculuğun Atatürk’ün zaten bozulmuş olan sağlığı üzerinde olumsuz etkileri bulunduğu değerlendirilmiştir. Bununla birlikte hastalığının ilerlemesini yalnızca bu geziye bağlamak tıbben doğru değildir. Burada asıl dikkat çekici olan, ağır bir hastalıkla mücadele eden bir devlet adamının ülkesinin geleceğine ilişkin gördüğü sorumlulukları yerine getirmeye devam etmesidir. Atatürk’ün hayatında askeri ve siyasi mücadeleler boyunca sıkça karşılaşılan bir durum, 1938 yılında başka bir biçimde ortaya çıkmaktadır. Görev duygusu devam etmektedir. Fakat bedenin dayanma gücü giderek azalmaktadır. Mersin ve Adana’daki törenlerde bulunan insanların çoğu, o günlerde gördükleri lideri bir daha aynı şekilde göremeyeceklerini henüz bilmemektedir. Atatürk ise kısa süre sonra İstanbul’a dönecektir. Ve bu dönüş, hayatının son İstanbul yolculuğu olacaktır.

26 MAYIS 1938; İSTANBUL’A SON DÖNÜŞ

26 Mayıs 1938 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk İstanbul’a gelir. Bu tarih, yaşam öyküsünün en önemli dönüm noktalarından biridir. Çünkü Atatürk, bundan sonra Ankara’ya bir daha dönemeyecektir. Yıllarca Cumhuriyet’in başkenti olan Ankara’da devletin en önemli kararlarını alan Meclis çalışmalarını izleyen ve ülkenin geleceğini şekillendiren Cumhurbaşkanı, hayatının geri kalan bölümünü İstanbul’da geçirecektir. O günlerde bunun kesinlikle son dönüş olduğu bilinmemektedir. Tedavi sürecinin ardından sağlığına kavuşması ve yeniden çalışmalarına dönmesi umut edilmektedir. Fakat hastalığın ilerleyişi, zaman içerisinde bu umutları zayıflatacaktır. İstanbul’da kendisi için yeni bir tedavi ve dinlenme dönemi başlar. Bu dönemin en önemli mekanlarından biri, Savarona yatıdır.

SAVARONA; DENİZİN ORTASINDA GEÇEN SON YAZ

Savarona, 1938 yılında Türkiye Cumhuriyeti tarafından Atatürk’ün kullanımına tahsis edilmek üzere satın alınan büyük bir yatıdır. Atatürk, 1 Haziran 1938’de Savarona’ya geçer. Boğaz’ın suları üzerinde bulunan bu geminin, ona daha rahat bir dinlenme ortamı sağlayacağı düşünülmektedir. Deniz havası, sakinlik ve doktorların gözetiminde sürdürülen tedaviyle sağlığının iyileşmesi umulmaktadır. Ancak dışarıdan bakıldığında ihtişamlı görünen bu gemide, giderek ağırlaşan bir hastalığın gölgesi bulunmaktadır. Atatürk artık eskisi kadar rahat hareket edememektedir. Halsizlik ve hastalığın diğer belirtileri günlük yaşamını daha fazla etkilemeye başlamıştır. Karaciğer rahatsızlığının ilerlemesiyle birlikte bedeninde sıvı birikmesi gibi sorunlar da giderek önem kazanacaktır. Savarona’daki günler yalnızca dinlenmeyle geçmez. Atatürk imkanları ölçüsünde devlet meselelerini takip etmeye devam eder. Özellikle Hatay konusunda yaşanan gelişmelerle ilgilenmektedir. 1938 yazında Hatay’ın statüsüyle ilgili diplomatik süreç ilerlerken, Türkiye’nin dış politikasında önemli bir sonuç elde edilmesine doğru gidilmektedir. Fakat bu gelişmelerin yaşandığı günlerde Atatürk’ün sağlık durumu aynı yönde ilerlememektedir. Bir tarafta çözülmeye yaklaşan yılların diplomatik meselesi, diğer tarafta giderek ağırlaşan bir hastalık vardır. Bu karşıtlık, 1938 yazını Atatürk’ün yaşamındaki en hüzünlü dönemlerden birine dönüştürmektedir. Savarona’nın pencerelerinden İstanbul Boğazı görünmektedir. Kıyılarda günlük hayat devam etmektedir. Vapurlar geçmekte insanlar çalışmakta, şehir kendi alışılmış düzeninde yaşamaktadır. Ancak denizin üzerinde bulunan o gemide, Cumhuriyet tarihinin en ağır günlerine doğru ilerleyen bir süreç yaşanmaktadır.

TEMMUZ 1938: HATAY’DAN GELEN HABERLER

1938 yılının Temmuz ayında Hatay konusunda önemli gelişmeler yaşanır. Türkiye ile Fransa arasında yürütülen görüşmeler sonucunda bölgede askeri düzenlemeler yapılır. Türk askeri birlikleri 5 Temmuz 1938’de Hatay’a girer. Bu gelişme, Hatay’ın geleceği açısından önemli bir aşamadır. Atatürk, uzun zamandır üzerinde durduğu meselenin çözümüne yönelik somut adımları görmektedir. Ancak Hatay henüz Türkiye’ye katılmış değildir. Hatay Devleti’nin kuruluşu Eylül 1938’de gerçekleşecek, Türkiye’ye katılması ise Atatürk’ün ölümünden sonra, 1939 yılında mümkün olacaktır. Dolayısıyla Atatürk, Hatay meselesinin önemli bir aşamaya ulaştığını görebilmiş, fakat nihai sonucuna tanıklık edememiştir. Bu tarihsel gerçek, onun son aylarına ayrı bir anlam kazandırır. İnsan bazen bütün hayatını verdiği bir mücadelenin sonucuna çok yaklaşır, ancak o son adımın atıldığı günü göremez. Atatürk’ün Hatay konusundaki çabaları da bu düşünceyi hatırlatan tarihsel örneklerden biridir.

25 TEMMUZ 1938; DOLMABAHÇE’YE DÖNÜŞ

Savarona’daki dinlenme ve tedavi süreci, Atatürk’ün sağlığında beklenen kalıcı iyileşmeyi sağlamaz. 25 Temmuz 1938’de Dolmabahçe Sarayı’na nakledilir. Artık hastalığın seyri daha ciddi bir hal almıştır. Dolmabahçe Sarayı, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerine tanıklık etmiş Cumhuriyet yıllarında ise Atatürk’ün İstanbul’daki çalışmalarının önemli merkezlerinden biri olmuş tarihi bir yapıdır. Ancak 1938 yazının sonlarına doğru bu sarayın odalarında yaşananlar, devlet törenlerinden ve siyasi toplantılardan çok farklıdır. Doktorlar hastalığın belirtilerini kontrol etmeye çalışmakta, tedavi yöntemleri uygulanmakta ve Atatürk’ün durumu yakından izlenmektedir. Hastalığın ilerlemesi, zaman içerisinde günlük yaşamını daha da zorlaştırmaktadır. Bir zamanlar savaş meydanlarında ordulara komuta eden, uzun yolculuklar yapan ve saatler süren toplantılarda çalışan insan, artık hareketlerini bile dikkatle düzenlemek zorundadır. Bununla birlikte hastalığın ağırlaşması, Atatürk’ün çevresinde olup bitenlere ilgisinin tamamen sona erdiği anlamına gelmemektedir. Mümkün olduğu ölçüde ülke meseleleriyle ilgilenmeyi sürdürmektedir. Fakat günler ilerledikçe doktorların önceliği, hastalığın yarattığı ağır bedensel sorunlarla mücadele etmek olacaktır. Dolmabahçe’nin pencerelerinden yine İstanbul Boğazı görünmektedir. Dışarıda şehir yaşamaya devam ederken içeride zamanın anlamı değişmektedir. Artık günler, siyasi toplantılar ve resmi programlardan çok, sağlık durumundaki gelişmelerle ölçülmeye başlanmıştır.

EYLÜL 1938; BİR DEVLETİN GELECEĞİ, BİR İNSANIN SON HAZIRLIKLARI

1938 yılının Eylül ayında Atatürk’ün hastalığı ciddi boyutlara ulaşmıştır. Buna rağmen Türkiye Cumhuriyeti’nin devlet düzeni işlemeye devam etmektedir. 2 Eylül 1938’de Hatay Devleti ilan edilir. Tayfur Sökmen devlet başkanı seçilir. Atatürk, yıllardır üzerinde durduğu Hatay meselesinde önemli bir tarihsel gelişmenin gerçekleştiğini öğrenir. Ancak aynı ay içerisinde kendi hayatına ilişkin son derece önemli bir karar da alacaktır. 5 Eylül 1938 tarihinde vasiyetnamesini hazırlar. Bu belge, yalnızca kişisel mal varlığının geleceğine ilişkin hukuki bir düzenleme değildir. Atatürk’ün maddi varlıklarının nasıl değerlendirileceğine ilişkin tercihlerini ortaya koyması bakımından da tarihsel önem taşır. Vasiyetnamesinde, belirli koşullar ve ödemeler çerçevesinde mal varlığını Cumhuriyet Halk Partisi’ne bırakır. Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumuna ayrılacak payları da düzenler. Bu tercihler, yaşamı boyunca önem verdiği dil ve tarih çalışmalarının kendisinden sonra da desteklenmesini amaçlamaktadır. Bir insanın vasiyet hazırlaması her zaman ölümün hemen gerçekleşeceği anlamına gelmez. Ancak ağır bir hastalık döneminde düzenlenen bu belge Atatürk’ün geleceğe ilişkin sorumluluklarını hukuki bir çerçeveye kavuşturduğunu göstermektedir. Hayatının büyük bölümünü ülkesinin geleceğini kurmaya ayırmış bir insan, şimdi kendi yokluğundan sonraki düzenlemeleri de düşünmektedir. Burada insanı etkileyen, yalnızca ölümün yaklaşması ihtimali değildir. Asıl düşündürücü olan, bir yaşamın sona ermesinden sonra hangi düşüncelerin, hangi kurumların ve hangi değerlerin yaşamaya devam edeceği sorusudur. Çünkü insanın ömrü sınırlıdır. Fakat kurduğu kurumların, ortaya koyduğu fikirlerin ve yetişmesine katkıda bulunduğu kuşakların etkisi, kendi yaşam süresinin çok ötesine ulaşabilir.

EYLÜLÜN SON GÜNLERİ; GİDEREK AĞIRLAŞAN SESSİZLİK

1938 yılının sonbaharı başlarken Atatürk’ün sağlık durumu artık yalnızca yakın çevresinin değil, bütün ülkenin dikkatle izlediği bir mesele haline gelmektedir. Doktorların değerlendirmeleri ve yayımlanan sağlık açıklamaları, durumun ciddiyetini kamuoyuna yansıtmaktadır. Hastalığın ilerleyen evresinde karın boşluğunda sıvı birikmesi önemli sorunlardan biri haline gelir. Bu sıvının boşaltılması amacıyla tıbbi müdahaleler yapılır. Her müdahalenin ardından yeni bir iyileşme umudu doğmaktadır. Fakat hastalığın temel nedeni ortadan kaldırılamamaktadır. Atatürk’ün çevresindeki insanlar, doktorların açıklamalarını beklemekte ve sağlık durumundaki en küçük değişimi dikkatle takip etmektedir. Bu süreçte ülke yönetimi de devam etmek zorundadır. Çünkü bir devletin kurucusu ağır hasta olsa bile devletin kurumları, diplomatik ilişkileri, ordusu, Meclisi ve günlük hayatı duramaz. Belki de Cumhuriyet’in kurumsal gücünü gösteren en önemli gerçeklerden biri budur. Atatürk’ün kurduğu devlet, onun hastalığı sırasında da işleyişini sürdürmektedir. Ancak bu durum, yaşanan insani kaygıyı ortadan kaldırmamaktadır. Türkiye, bir yandan Cumhuriyet’in on beşinci yıl dönümüne yaklaşırken diğer yandan kurucusunun sağlığıyla ilgili endişelerin büyüdüğü günlerden geçmektedir. Ve Ekim ayı yaklaşmaktadır.

EKİM 1938; ARTIK ZAMAN BAŞKA TÜRLÜ AKACAKTIR

1938 yılının Ekim ayı, Atatürk’ün hastalığında yeni ve çok daha ağır bir dönemin başlangıcı olacaktır. Karaciğer hastalığının ilerlemesiyle ortaya çıkan komplikasyonlar, yalnızca bedensel gücünü değil, zaman zaman bilincini de etkilemeye başlayacaktır. Ekim ayının ortalarında yaşanacak ağır koma, Türkiye’ye yaklaşan kaybın ne kadar ciddi olduğunu gösterecektir. Fakat henüz 29 Ekim gelmemiştir. Cumhuriyet’in on beşinci yıl dönümüne sayılı günler kalmıştır. Ankara’da tören hazırlıkları yapılmakta, ülkenin dört bir yanında Cumhuriyet Bayramı beklenmektedir. Oysa Cumhuriyet’i kuran adam, bu kez kutlamalara katılabilecek durumda değildir. Yıllar önce 29 Ekim 1923’te yeni bir devletin doğuşuna öncülük eden Mustafa Kemal Atatürk, 1938 yılının Ekim ayında Dolmabahçe Sarayı’nda yaşamının en ağır mücadelesini vermektedir. Bir tarafta on beş yaşına basacak bir Cumhuriyet vardır. Diğer tarafta elli yedi yaşındaki kurucusunun giderek azalan yaşam gücü. Tarihin en sarsıcı karşıtlıklarından biri aynı günlere sığmaktadır. Bir devlet gençleşmektedir. Onu kuran insanın ömrü ise sona yaklaşmaktadır. Ve İstanbul’da, Dolmabahçe Sarayı’nın duvarları arasında, henüz bütün ağırlığıyla yaşanmamış bir sabah beklemektedir Türkiye’yi. O sabahın tarihi 10 Kasım 1938 olacaktır. Ama ondan önce yaşanacak günler, en az o sabah kadar ağırdır. Bir Cumhuriyet Bayramı, bir son mesaj, doktorların giderek artan endişeleri, sarayın koridorlarında bekleyen insanlar ve bütün bir milletin umutla izlediği sağlık haberleri… Henüz son perde açılmamıştır. Çünkü bazı vedalar bir anda gerçekleşmez. Önce insanın gücü azalır, sonra alışılmış günler değişir, ardından umut ile korku aynı odada yaşamaya başlar. Ve bir gün, bütün bir milletin hafızasına kazınacak o saat gelir. Atatürk’ün son yolculuğunda da artık o saate doğru ilerlenmektedir.

Birinci bölümün sonu.