Vatikan, tarihsel olarak bakıldığında bir devletin klasik anlamda “kuruluşu”ndan çok, yüzyıllar boyunca sabırla örülmüş bir iktidar mimarisinin son halkası olarak ortaya çıkmıştır; çünkü Vatikan, bir toprak parçası üzerinde yükselmeden önce, insanların zihinlerinde, korkularında, umutlarında ve kurtuluş arayışlarında kök salmış, fiziksel varlığını ise bu görünmez temelin üzerine inşa etmiştir. Hristiyan geleneğine göre ilk papa olarak kabul edilen Aziz Petrus, Roma İmparatorluğu’nun kalbinde vaaz vermiş, imparatorluk düzenine doğrudan meydan okuyan bir siyasi figür olmaktan ziyade, ruhsal otoritenin dünyevi güce rağmen var olabileceğini gösteren sembolik bir kişilik haline gelmiş, Roma’da idam edilmesi ise onun etkisini yok etmek yerine, tam tersine, ölümünü bir kutsallık zırhına dönüştürerek ileride kurulacak olan papalık makamının meşruiyetini derinleştirmiştir.
Vatikan’ın doğuşunu anlamak için, erken dönem Hristiyanlığın neden tehdit olarak algılandığını görmek gerekir; çünkü Roma İmparatorluğu, çok tanrılı yapısı içinde farklı inançlara belirli bir esneklik tanırken, Hristiyanlığın “tek hakikat” iddiası, imparatorun ilahi otoritesini dolaylı olarak reddediyor, böylece yalnızca dini değil, aynı zamanda siyasi bir meydan okuma oluşturuyordu ve bu nedenle ilk Hristiyan topluluklar bastırıldı, dağıtıldı ve yeraltına itildi. Ancak tarih, çoğu zaman bastırılanın ortadan kalkmadığını, yalnızca şekil değiştirdiğini gösterir; Hristiyanlık da tam olarak bunu yaptı ve Roma’nın damarlarına sızarak, imparatorluğun çözülmeye başlayan yapısı içinde ahlaki bir tutarlılık ve toplumsal düzen vaadi sundu. Bu noktada sahneye çıkan I. Konstantin, Hristiyanlığı serbest bırakırken yalnızca bir inancı tanımıyor, aynı zamanda dağınık ve kontrolsüz bir ruhsal gücü merkezi bir yapı altında toplamanın yolunu açıyordu; çünkü inanç, denetlenmediğinde kaos, denetlendiğinde ise benzersiz bir yönetim aracıdır.
Vatikan’ın kuruluş sebebi tam olarak burada şekillenmiştir: İnancı merkezileştirmek, yorumları tek bir otoriteye bağlamak, farklı mezhep ve düşünce ayrışmalarını bastırmak ve Tanrı ile insan arasındaki ilişkiyi kurumsal bir hiyerarşi içine yerleştirerek bu ilişkinin anahtarını elinde tutmak. Papa figürü bu nedenle yalnızca dini bir lider değil, Tanrı adına konuşma yetkisini kurumsallaştırmış bir otorite olarak konumlandırılmıştır. Vatikan, kuruluş sürecinde yalnızca dini düzenlemekle kalmamış, aynı zamanda hangi metinlerin kutsal sayılacağına, hangilerinin dışlanacağına, hangi yorumların doğru, hangilerinin sapkın ilan edileceğine karar vererek düşünsel alanı da şekillendirmiştir; apokrif metinlerin dışlanması, alternatif Hristiyanlık yorumlarının bastırılması ve dogmaların kesin sınırlarla çizilmesi, bireysel inanç özgürlüğünü değil, kurumsal bütünlüğü korumayı hedeflemiştir.
Gücü ise askeri bir kuvvetten değil, zamanla biriken üç temel kaynaktan almıştır: İlki, ruhsal korku ve kurtuluş vaadi üzerinden kurulan psikolojik otorite; ikincisi, Avrupa krallıklarıyla kurulan karşılıklı bağımlılık ilişkileri sayesinde elde edilen siyasi nüfuz; üçüncüsü ise eğitim, yazı, kayıt ve arşivleme yoluyla oluşturulan benzersiz bir kurumsal hafızadır. Orta Çağ boyunca okuma yazma bilenlerin büyük kısmının kilise içinde yetişmesi, bilginin doğal olarak Vatikan çevresinde toplanmasına yol açmış, bu da onu yalnızca dini değil, entelektüel bir merkez haline getirmiştir. Vatikan’ın güçlü doğmasının sebebi, kuruluş anında bir devlet olması değil, devletlerin üzerinde konumlanan bir hakikat iddiası taşımasıdır; çünkü krallar taç giyerken kutsama almak zorundaydı, savaşlar meşruluk için dini gerekçelere ihtiyaç duyuyordu ve halk, Tanrı’ya giden yolun anahtarını elinde tuttuğuna inandığı bir kuruma itaat etmeyi doğal kabul ediyordu.
Sonuç olarak Vatikan, Tanrı adına konuşma yetkisini kurumsallaştırarak, görünürde ruhsal bir merkez, gerçekte ise tarihin en uzun ömürlü güç yapılarından biri haline gelmiş, inancı koruma iddiasıyla düşünceyi sınırlamış, düzeni sağlama gerekçesiyle alternatifleri bastırmış ve böylece yalnızca bir dinin değil, bir medeniyetin yönünü belirleyen görünmez bir eksen oluşturmuştur.
